Een notabel boecxken van cokeryen


English translation

(fol.A1ro
Een notabel [opmerkelijk] boecxken van cokeryen, hetwelc bewijst alle spise te bereiden, elc na sinen staet, het si in bruylochten, in feesten, bancketten oft ander maeltijden besondere en het es eenen ieghelijcken [een ieder] van grooten noode te hebben, die sijn dinghen ter eeren doen wilt. 

Cum privilegio (fol.A1vo)

(fol.A2ro)
Hier beghint een boecxken, sprekende om alle manyeren van spisen te bereyden, sowel ghebraden als ghesoden zeevisch oft suet visch [zoetwatervis], sausen of metten1 specien [specerijen] daertoe dienende ende ander dynghen daer nootelijc toe behoevende.

1 In de druk staat: mettten 

1. In den eersten wildi maken een wit bruwet tot capuynen ofte tot kieckenen oft tot calfvleessce.
So siet [kookt] die capuynen oft kieckenen oft calfvleesch ende neemt tsop [het kooknat] ende set dat alleene. Dan so pelt amandelen ende stootse in stucken. Dan soe tempertse [meng ze] metten sope van den capuynen oft calfvleessche, dwelck ghi hebt. Dan soe doet die amandelen doere eenen stramijn [zeef]. Dan suldy nemen ghymberepoedere wyt [wit gemberpoeder], soe veel als u goet duenct. Temperet dan met verjuys ende wytten wijn. Daer suldijt laten op den suede sijn [aan de kook laten] ende doendere dan een goet deel suyckers inne ende syet wel toe dat van passe [precies genoeg] ghesouten si ende alst wat ghesoden heeft, soe settet in eenen sconen pot alleene. Als ghi dan dye capuynen oft hoenderen of calfvleesch dyenen wilt, so legget in een schotele ende overghietet met desen voerseyden bruwet.   

2. Blancmengier.
Om te maken blancmengyer. Neemt jonge hoendren ende sietse [kook ze] al ontwee [stuk]. Dan so doet die beenderkens uute ende stoot [stamp] die hoenderen in eenen mortier [vijzel] al ontwe [fijn] ende doetse doere eenen stramijn [zeef] met magheren sope ende dyt laet dan sieden een goede wile [geruime tijd] ende dair doet men dan inne wat bloemen [bloem] daert mede bint. Dan neempt men sofferaen, dodren [dooiers] van eyeren ende breeckt dat ontwee [klop dat los] met wine ende doeghet dan daer al in ende latet daermet [daarmee] syeden totdat dycke werdt. Als ghijt dan recht [opdient], soe stroyet [bestrooi het] met poeder [specerij]. Dyt dient men int leste [als laatste gang].  

3. Om te maken een bruwet. 
Neempt broot, ghimbere, (fol.A2vo) peper, sofferaen ende stoot [stamp] dat teghadere met magheren sope van den hoenderen oft van den vleessce daer ment toe [waarbij men het] maken wilt. Oft neempt oock mede comijn ende slaghet duer eenen stramijn [zeef] ende latet sieden [koken] metten vleessche daor ment toe hebben wylt. Ende als ment af sal doen [van het vuur af moet afhalen], soe neempt doren [dooiers] van rouwen eyeren ontwee [stuk] gheslaghen met wijne ende doet dye daerinne. Dan rueret ende temperet [meng het] wel ontwee. Dit soe sal men op die hoendern ghieten en latent so tegaderen sien [koken] mitten hoenderen oft metten vleessce dat ghi erin hebben wylt.
 

4. Om te maken blancmengier totten [bij] vissce, tot snoecken oft berbeelen [barbelen] ofte anderen vysch daertoe dyenende oft daer blancmengier op behoeft.
Doet dien visch backen ofte fruyten in smout [vet] oft botere. Dan neempt amandelen ende doet die sluymen [vliezen] af ende tempertse [meng ze] met puereye [puree] van erten ende met wytten wijne ende doeghet doer eenen stramijn [zeef]. Dan neempt witten ghymbere ende tempert dat met verjuys ende suycker dats ghenoech si [zodat het voldoende zoet is] dat niet suer en smake. Dan so set dit blancmengier alleene in een eenen schoonen pot totdat ghi den visch dient. Dan overghyet den visch met desen.

5. Om kimmeneyde te maken rouwe ofte besondere [afzonderlijk], dat es dye sause alleene.
Neempt doren [dooiers] van eyeren dye hert ghesoden [gekookt] sijn ende cruymen van wyttebroode teghadere ghestooten [gestampt]. Dit doet duer eenen stramijn [zeef] met wijne. Dan neempt greyne [kardemom], ghimbere, caneel, tegadere ghebroken ende meelsuycker met sofferaen doerghedaen [gezeefd] ende doet daerinne luttel comijns. Dan es dye sause volmaect. Dan neemt ghesoden sulte ende ghesoden lamprasen [jonge konijnen] teghader. Sommighe nemen ghebraden duyven ofte ghebraden velthoenderen ende deylense in tween ofte in vyeren ende legghense alsoe (fol.A3ro) in een schotele. Ende dan sal men ghyeten dye sause daerop ende dienense so ter tafelen.

6. Om te maken kimmeneye tot hoenderen.
Neemt comijn ende broot. Dat stoot [stamp dat] al tesamen ende slaget duer eenen stramijn [wrijf het door een zeef] metten magheren sope. Dan suldijt daermede laten sieden [koken], totdat dye hoenderen genoch [gaar] sijn. Dan neempt doren [dooiers] van eyeren met sofferaen, ontwee ghebroken [stukgeslagen] met wijne. Dit laet seer weynich prossen [pruttelen] oft sieden, opdat lutterken [weinig] binden mach.

7. Om te maken een duenne kimmeneye buyten der vastenen op verckenvleesch.
Neemt comijn ende broot. Dyt suldi al tsamen stooten [stampen]. Neemt dan suicker ende sofferaen daermede, met azijn gedaen doer eenen stramijn [zeef]. Hierin leyt men verckenssulte ende velthoenderen.

8. Tot eender kimmeneyen binnen der vastenen.
Neempt comijn, sofferaen, broot. Stoot [stamp] dit al tegadere ende slaghet duer eenen stramijn [zeef] met melcke van amandelen ende dat walt men [kookt men op] over [op] tvier totdat dicke ghenoech es. Alst dick ghenoech es so doet daerinne brootsuycker oft potsuycker ofte meelsuycker, nadat ment [naar gelang dat men het] goet ende sonderlinghe [buitengewoon] hebben wilt. Ende latent [laat de] suicker medesieden [meekoken], maer niet langhe. Alst metten suycker wat ghesoden heeft, doeghet dan af [haal het dan van het vuur] ende latent cuelen. Hyerinne leyt men riviervisschen ende visscen uuten sueten water ende princepale [vooral] baersen. Hierin leit men oock visscen die in die olie ghebacken sijn. Ende als men dit recht oft dient, soe pleecht men daerboven te stroyen brootsuycker

9. Item ghy sult weten dat men in alle kimmeneyen geen cruyt [specerijen] en doet anders dan comijn ende sofferaen.

10. Maect jeleyealdus.
Neempt snoecken, lampreyen [prikken], carpers ende palynck. Syedet [kook] dese visschen in wijn, (fol.A3vo) maer snijtse eerst wel in stucken also cleyne als ghyse hebben wilt. Ende siet wel toe dat ghi den wijn sout eer ghi den visch daerinne legt. Als dese visch dan aldus gesoden [gekookt] es, soe neemt den visch ende legtten [legt hem] op schoon stroo ende laetten so cuelen. Dan neempt den wijn ende doeghet daermet duere eenen stramijn [wrijf deze daarmee door een zeef]. Neemt ghebroken galigaen [galanga], ghebroken naghelen [kruidnagel], sofferaen, noten [nootmuscaat], ghimber, greyne [kardemom], folie [foelie]. Dit doet al tsamen. Ende in den wijn so doet dye scellen [schubben] van eenen vissche ofte dye huyt van eenen palinghe, mair eerst so waschse schoone. Dan so suldise cappen al ontwee [geheel stukhakken] ende so suldise sieden met den vischsope seer wel. Als dye wel ghesoden sijn, so suldise doer eenen stramijn [zeef] purgeren en worpen dan die scellen wech. Ende dese cruyden [specerijen] suldi dueredoen metten sope van den palynghe doer eenen stramijn, opdat [indien] men wilt. Ende wilt men ooc, men en derfse niet duerdoen [hoeft ze niet te zeven], maer men saelt [moet ze] wel sieden. Ende alst ghesoden es, soe sal men den visch in schotelen legghen also ter jeleyen behoort: dats metten scellen nederweert. Dan sal men nemen die sause ende ghieten daerop. Dan sal mense setten daert coel es, opdatse wat stive [opstijft]. Sy moet wel ghesofferaent sijn [een flinke hoeveelheid saffraan bevatten]. Soe eest volmaect. 

11.Om te maken ander jeleye.
Neempt vysschen ende snijtse in stucken nadat [naar gelang dat] mense cleyn oft groot hebben wilt, maer hi moet seer schoon ghewasschen sijn. Dan moet hi wel ghedroocht sijn van den watere. Neempt dan dye tweedeel [twee delen] wijn ende dat derdendeel edick [azijn] ofte azijn. Hyerinne suldi den voerseyden [voornoemde] vysch syeden [koken] wel moruwe [goed gaar] ende siet dat ghien [u hem] wel schuymet of dat ghijen wel broemet [goed afschuimt] reyne, soedat ghy alle dat witte afdoet, datter gheen witte op en blive ende latent sye(fol.A4ro)den [laat het koken] totdat hi ghenoech [gaar] is. So doeten uuten water ende laetten wel versipen [uitlekken] in een verceerbecken [vergiettest] ofte op een houten matte, daer hi wel versipen mach. Dan neemt cruit [specerijen] al dat sterck si, dats veel galigaens [galanga] -somighe en doendere gheenen galygaen toe maer andere cruyt - veel sofferaens, noten [nootmuskaat], ghimber, greine [kardemom], folie [foelie] ende dat stoot [stampt] men ontwee [stuk] in eenen mortier [vijzel], elck besondere oft al tegader, wel cleyne ghepoedert ende doet dat duere eenen stramijn [zeef] metten sope daer den visch in ghesoden was. Die oock wilt, die neemt die schellen [schubben] oft die huyt van den vissche een deel ende stootse al ontwee ende doen die daertoe totten sope ende dat sal men laten sieden byna op dat derdendeel ofte luttel min [dat moet men laten inkoken tot een derde deel of minder]. Ende alst ghesoden es, so legghet den visch in schotelen alsoe hy schuldich [voorgeschreven] es te ligghen: dats metten schellen op den bodem ende metten binnensten uutwaert. Dan neemt alsoe veel schotelen als ghi maecken wylt ende vultse met vissche. Dan suldi die sause so daerop ghyeten ende latense cuelen ende soe suldyse setten, daerse coel staen moghen.

12. Aldus maect men oock jeleye buyten der vastenen.
Dan neemt men tsop [het kooknat] van jonghe verckensvleessche ende siet [kook] dat metten cruyde [specerijen] oock. Dan neemt men cleine stucken van verckenvleessche dat temale [zeer] jonck si, van braetverckenen of van jonghe schouwelinghen [schoudelingen of braadvarkens] ende sniden dit al cleyne in stucken gelijc oft ment [zoals men het] maken woude metten hoenderen metten sope, alsoe cleyne moet ghesneden sijn. Als ment eersam [zeer goed] wilt hebben, so leyt men daerin lamperasen [jonge konijnen] of dien [bouten] van capunen oft hoendren. Ende niet ghebradens en leyt men daerinne dan ghesoden [gekookte] spise. 

13. Om te sieden luwe ofte palinck in die jeleye toe doene (fol.A4vo)ne.
Men salse dooden ende hen haer ghewey [ingewanden] uute doen ende en doen hen nyet af haer huyden. Dan schuertse wel ende wrijftse wel met eenen stroowysch ofte hoywisch [bosje stro of hooi] oft daer ghi mede wylt ende doet met heeten water haren lijm af met soute oft met anderen dingen. Snijt den palinck ontwee [stuk] cleyn oft groot, also ghi wilt.

14. Item ghesouten palinck.
siet men metter huyt ende men leyten [legt hem] also in de jeleye. Maer versschen palinck mach men die huyt wel afdoen, wilt men [desgewenst].

15. Om te sieden [koken] carpers oft snoecken.
Neempt water ende waveratet met soute ende proevet dan wedere of het es te luttel oft te vele ende dan hanghet over [boven] tvier ende latent sijn opten suede [laat het aan de kook komen], eer ghi den visch dairinne legt. Als den visch daerinne es, so latent wel sieden. Als hy wel ghesoden es, soe doetten [haal hem] af van den viere. Ende alle suete visschen [zoetwatervissen] moechdi laten staen in haer waveraet oft in haer sop [kooknat], want si daerinne niet2 en ergheren [bederven]. Ghi sult oock weten dat men gheen snoecken en pleecht te sieden dan in wijn of ten minsten half wijn ende half water, daer ooc luttel azijns toe ghedaen of edic [azijn], want hi sijn natuere daerinne neemt ende men machen [kan hem] laten staen in sijn sop opdat [indien] men wilt.

2 In de druk staat: viet 

16. Om ghesouten visch te sieden [koken] alderhande.
Neemt water dat niet heet en si ende sietten [kook hem] daerinne sonder waveraten. Ende als hi gesoden is so doetten [haal hem] uuten sope [kooknat], want hi en mach in sijn sop niet bliven staende, ten ware [behalve] cabbillau. Dien moechdi laten staen opdat [indien] ghi wylt in sijn sop. Scelvisscen, pladisen [platvissen], rivisscen [Rijnvissen], alle soet visscen [zoetwatervissen], harinc, al dese voerseide visscen laet men staen in haer sop, want si nemen daer huer meeste natuere.

17. Om twelef [twaalf] schotelen jeleyen te maken. 
Neemt twee (fol.A5ro) ghelten Franschen wijn of goeden lantwijn ende daer siet [kook] den visch inne in enen schoonen ketel. Ende siet dat ghien [u hem] seer wel schuymt, totdat hi ghenoech gesoden es. Dan so suldyen [moet u hem] uut sinen sope doen ende leggenden [leg hem] dat hi seer drooghe ligghe. Dan neemt twee oncen ghimbers, twee onchen greyne [kardemom] en folie [foelie] een vyerendeel van eendere oncen, een not [nootmuskaat] ofte twee ende om twee plecken [draadjes] sofferaens ende stoot elck omtrynt half ontwee [stuk] ofte pulverizeeret wel cleyne. Dan suldi nemen dat sop [kooknat] ende minghelen dat cruyt [specerijen] dairinne. Dan doeghet doir eenen stramijnbobbel [bolle zeef] twee oft drie werven [keer], maer doeghet tvette wel irstwerf [allereerst] af van den sope, soe dattere nyet vets op en blyve ende dan doeghet weder in eenen scoonen ketele. Dan latet wel sieden. Oock soe moettijt [moet u het] wel scuymen of broemen [afschuimen]. Dan soe legt den vysch in dye schotelen al drooghe ende sedtse op savele [zand] datse wel cuelen ende stiven mach ende dan ghiet dat sop daerop ende latent alsoe staen totdat stijf ghenoech es ende wel ghecuelet. Legt dan den visch metten scellen [schubben] nederwaert, opdat hy te bat [des te beter] stiven mach. So eest volmaect.

18. Om creften te sieden [koken].
Neempt water ende ghietent [giet het] op dye creften in eenen pot ende laetse sieden omtynt [omtrent] half oft totdat si root sijn. Als sy te halven ghesoden [half gaar gekookt] zijn, soe puert [giet] dat water af ende ghyet daer wijn op ofte edic [azijn] ende volsietse daermet [kook ze daarmee verder]. Als si volsoden sijn, so gyet dat sop af van den creften ende legtse datse drooge lygghen in een schotele, opdatse oock cuelen moghen ende men brintse [brengt ze] ter tafelen al drooghe. Dan set men den edick daerbi in sauchieren [sauskommen]. Sommighe ghyeten den edick daeroppe. Ende desen visch eet men achterna alle anderen visch.

19. Om te bereyden willocxen [wulken].
Neempt willocxen ende (fol.A5vo) wascht dye herde wel [zeer goed]. Dan worptse int watere ende sietse [kook ze] wel metten schulpen. Alsse wel ghesoden sijn, so trectse uute haren sculpen ende snijt haer hen hooft af. Dan wrijftse wel met soute ende dese eet men metter petercelien ende mitten edicke [azijn]. Den edyck gheeft men daertoe in sauchieren [sauskommen], maer dat en behoort alsoe nyet. Men soude [moet] den edic daerop gieten ende etent so achterna.

20. Om te bereyden meerswijn [bruinvis] metten pepere.
Neemt merswijn ende sietten [kook hem] in schoon watere ende scuymtten wel [schuimt hem goed af] ende laetten [laat hem] sieden totdat hy byna ghenoech [gaar] es. Dan neempt broot ende berret [rooster het] dat wel swert sy ende latet weycken in heet water over [op] tvier ende dat derdendeel van den water edick [azijn] ofte ten minsten dat vyerendeel, ende dan doeghet duer eenen stramijn [zeef] metten watere daert inne gheweyct es. Alst duereghedaen [door de zeef gewreven] es, so hanghet over [boven] tvier. Dan so latet sieden ende doetter inne poedre van caneel, ghimber ende dit poedere sal men minghelen tegadere met wijne ende luttel edicx ende oock luttel sofferaens. Dan latet aldus sieden ende alst wel ghesoden es, doet daer dan den meerswijn inne. Dan so laetten [laat hem] wel sieden metten pepere ende ooc wel binden. Dus eest volmaect.

21. Om een lampreye te maken ende te bereydene.
Dye sal men met heeten water ende met hoye [hooi] hair [haar] huyt afschueren ofte haer lijm ende wasschense [wast ze] wel schoone. Dan suldi nemen3 een mes ende snijtse onder beyde hair ooghen ende laetse bloeyen ende dan braetse ende droepse [bedruipt ze] met haren bloede. Dus legse in scotelen ende es bereet.

3 In de druk staat: nenem 

22. Om pricken te bereyden.
Neemt water ende scuert [schuurt] hen haer lijm af met hoye [hooi] ende waschse [wast ze] schoone ende en doet hen anders nyet ende legtse op eenen ruester. (fol.A6ro) Also laetse braden ende dan suldise soe legghen in galentijn.

23. Om vlote [grote rog] te bereyden.
Syet [kook] dye vlote ende waveraetse wel. Dan laetse cuelen ende legtse drooghe ende sceltse [vil ze] oft doet haer die huyt af. Dan neempt broot geweict metten wermen sope van den vissce met noten [nootmuskaat] ende stoot [stamp] dat tesamen. Dan doeghet duer eenen stramijn [zeef] met edick [azijn] ende met wine. Dan doet daerinne veel sofferaens, dat gheluwe [geel] sie ende stijf gheverwet [diepgekleurd] ende ander cruit [specerijen] ooc ende dan legt den visch dairin. Dan eest al volmaict. Die sommighe stroyen daer caneel op als ment ter tafelen dient.

24. Om spierinck te backen oft oock andere visscen als carpers, pladdysen [platvissen] ofte oock wat vysch dat ghy wylt.
Neemt raeptsmout ghebernt [uitgebrande raapolie] ende eest niet ghebernt, so doeget berren [uitbranden] ende alst gebernt es so doeget over [op] tvyer [het vuur] ende latet daerop staen totdat siedende [kokend] heet si ofte emmers [in ieder geval] heet ghenoech. Dan neemt den spyerinck oft den visch die ghi backen wilt ende waschten scone. Dan so laetten luttele versypen [uitlekken]. Dan soe wyntelten [wentel hem] in bloeme oft terwenmeel oft onghewintelt. Dan suldyen [moet u hem] alsoe int voerseyde heet smout [vet] legghen ende laetent so backen totdat hi ghenoech [gaar] es. Dan doeten [haal hem] uute ende laetten so versipen. Desen spierinck dyen eet men altoos met edick [azijn] oft loocke; carpers metten soute oft in peper; pladdijs metten verjuyse. Ende elcken visch sijn besonder sause [zijn eigen saus].

25. Om te makenne een ganselsie buiten der vastenen.
Neempt broot, loock [knoflook], doren [dooiers] van eyeren die rou sijn ende sofferaen. Dit sal men al tsamen stooten [stampen] ende slaent dan duere eenen stramijn [zeef] met wijne ofte met sueten melcke ende dat walt men over tvyer [kookt men even boven het vuur op] totdat dycke es. Hiermet gheeft men ghebraden hoenderen; in den (fol.A6vo) winter gansen oft capuynen.

26. Om te maken een ghanselsie binnen der vastenen.
Neemt loock [knoflook], broot, sofferaen ende amandelen. Dit suldi al tsamen stooten [stampen]. Dan so slaghet duer eenen stramijn [zeef] met wine, dan wallet so over tvier [kook het dan even op boven het vuur] totdat dick genoech si. Hiermede gheeft men visschen die int smout [vet] gebacken sijn oft anders ghebacken.

27. Om een amandeleye [amandelsaus] binnen der vastenen.
Neemt amandelen, caneel, ghimber, luttel pepers, luttele broot daermede ende slaget duer eenen stramijn [zeef], maer het moet sijn wel ghestooten [goed gestampt zijn] met heeten water. Dit walt [kook het even op] al tsamen over [op] tvier totdat dicke ghenoech si ende laetter potsuycker medesieden [meekoken]. Alst dan van den vier es, so doet ertoe ende in brootsuycker. Dan rueret ende latet coelen. Hierin legt men ende gheeft men ghebraden visschen. Hyerop stroyt men caneelpoedere oft wit suyckere.

28. Om te maken een mandrice.
Neemt vette hoendren ende sietse [kook ze] al gheheel in eenen pot dat si niet4 en zijn verdronghen [in de verdrukking zitten]. Ende als si ghenoech [gaar] sijn, doet mense uut. Dan neemt men doren [dooiers] van eyeren en broot ontwee ghestoten [fijngemaakt] met magheren sope ende niet doerghedaen [niet door een zeef gewreven]. Dyt siet men dan in den pot metten anderen sope ende latent tegader sieden totdat beghint te rinnen [het stijf begint te worden]. Dan doet men af [haalt men van het vuur af] die hoenderen. Hieraf [dit] gheeft men drooghe in die schotelen ende tsop [het kooknat] mit die sause daerbi gheset int scotelen of in saucieren [sauskommen]. Ende wilt men, soe maect men een sause van caneel, ghimbere, sofferaen ende een luttel pepers, met luttel broots ende dat oock ghemaeckt metten magheren sope. Dit es volmaect.

4 In de druk staat: neit 

29. Om te makene een gruen sause.
Neemt calfvleesch ende hoenderen. Die doet in stucken ende stoefse in swinensmout [reuzel] met vleeschsope [vleesbouillon]. Dan neemt een hantvol pe(fol.Bro)tercelien ende doren [dooiers] van eyeren. Dit doet tsamen doer eenen stramijn [zeef] ende doet hyer ooc met dore [wrijf hier ook doorheen] geweyct broot ende doet dit al tsamen dore met vleessope. Dan doetter in ghymberpoedere cleyn ghestooten [fijngestampt] ende wat cleyn cruyts, al tesamen gheminghelt met verjuys.

30. Neemt palinc ende die snijt met kerten [in stukken].
Dese siet [kook deze] in pureie van erten [erwtenpuree] ende doet erin petercelie met doren [dooiers] van eyeren, ghimberpoeder ende wat cleyn cruyts al tsamen gestooten [fijngemaakt], mit wat verjuis doergedaen [door een zeef gewreven]. Dit laet sieden sonder den visch.

31. Een sause tot calfvleesch ende tot kiekenen.
Neemt calfvleesch ende kiekenen, die doet al met stucken [snij die geheel in stukken]. Dan soe stovet in eenen pot met swijnensmoute [reuzel] ende met vleeschsope [vleesbouillon]. Dan suldy nemen broet [brood] dat gheweyct heeft in vleessop. Neempt oock hyertoe dye leveren van den kiekenen. Dyt doet sieden in eenen pot besondere [afzonderlijk]. Hiertoe neempt petercelie, mageleyne [marjolein] ende ander goet cruyt ende doren [dooiers] van eyeren dye hert ghesoden [gekookt] sijn. Dan doet dyt al tesamen duer eenen stramijn [zeef]. Dan neempt eenen goeden deel petercelye al rou. Dye stoot [maak die fijn] ende doetse duere [wrijf ze door de zeef] metten sope. Dit sijn die specien [specerijen] dierinne [die erin] behooren, te wetenne: caneele, ghimber, greyne [kardemom], notenmuscaten, groffelsnaghelen [kruidnagel]. Dit minghelt al tesamen mit verjuys. Dan so doeghet al tesamen sieden.

32. Om te maken een bipeper tot hasen.
Men sal nemen eenen hase ofte oock calfvleesch ofte verckensvleesch. Dyt moet ghebraden sijn aen eenen spet ofte op eenen ruestere. Dan daerna moet men onleden [in stukken snijden] ende in eenen pot wel stoven met swinensmoute [reuzel] ende in wat vleeschsops [vleesbouillon]. Dan suldy nemen broot ende van der leveren van den voerseyden vleesche. Dye suldi al tesamen mynghelen ende dan fruyten ajuyn [ui] in swij(fol.Bvo)nensmout [reuzel]. Dan doeghet al in eenen pot tsamen. Dyt sijn die specien [specerijen] daertoe dienende: caneel, greyne [kardemom], groffelsnaghelen [kruidnagel], notenmuscaten. Dit minghet tesamen met azine. Dan eest ghemaect.

33. Om te maken een sause tot leeuwercken.
Ghy sult nemen leeuwercken [leeuweriken]. Die suldi stoven metten calfvleessce in eenen pot. Om die sause te beteren neemt broot ende dat herst [rooster dat]. Dan legghet te weycke in vleeschsop ende bryselt [maak (...) fijn] van der leveren metten broode om metten broode duer te doene [door een zeef te wrijven]. Alst tsamen duerghedaen es, soe suldijt so tesamen doen in eenen pot met ghimber, caneel ende cleyn cruyt, gheminghelt al tesamen met verjuys.

34. Om te maken bipeper tot creften.
Neempt creften. Die suldi sieden [koken] ende als dye ghesoden sijn ende ghesouten so dat behoort, soe suldi hen afdoen haer schulpen [schalen] ende legghen die besonder [apart]. Die halsen suldi fruyten maer nyet seere [niet lang]. Dye andere spise, te weten dlichaem, suldi stooten [stampen] in eenen mortier [vijzel] met amandelen al tesamen. Dan neempt dese cruyden [specerijen]: caneele, ghimbere ende cleyn cruyt. Dit tempert [meng dit] met verjuys. Dan soe doeghet sieden al tesamen met eenen goeden deel [flink wat] suyckers. Ende redelijck [met mate] suldijt souten. Ende en hebdi gheen creften, so suldi nemen snoecken in de stadt [in plaats van] van creften.

35. Om te maken hoendren metter drossieren.
Neemt dunne verckensvleesch uuten buycke oft oock andere vleesch dat ghi wilt ende siedet [kook het]. Dan doeghet uute [haal het uit het nat]. Oock suldijt ontwee [stuk] sniden, eer ghijt in den pot doet om te sieden. Dan suldi nemen petercelie ende speck ghesoden [gekookt spek] ende dit teghadere ghecapt. Dan siet men metten sope daer [met het nat waar] tvleesch inne was ghesoden. Doet daerinne dese (fol.B2ro) navolghende specyen [specerijen] met azijn ofte edick [azijn]: cruyt [specerijen], wijn, sofferaen. Dan legtter tvleesch inne ende souten [zout het]. Dan latent sieden al teghader metten hoenderen ende latent wel cort stoven [inkoken].

36. Om te makene een subbelet tot gaffereyen [ingewanden] van der gans ofte metten venisoene [wildbraad] oft tot hamelenvleessche.
Neempt broot gheweyct int tsop [het kooknat] ende dat ghestooten [fijngestampt]. Dan tesamen doerghedaen doer eenen stramijn [door een zeef gewreven] ende doet dat in den pot. Dan doetere toe [voeg eraan toe] wijn, luttele edyckx [azijn], cruyt [specerij] dat daertoe behoort ende sofferaen met soute. Dan laet dyt al tesamen wel sieden [flink koken]. So suldijt legghen in die ghesouten gaffereye. Soe eest volmaect.

37. Om te maken oft te stoven vleesch oft vysch dat men wilt maken metten wijne oft metten cruyden.
Dat siet wel [kook dat goed]. Dan neemt magher sop [kooknat], wijn, cruyt [specerijen] ende sofferain. Dan neemt dat vleesch ofte visch ende doeghet teghadere over [zet het op het vuur]. Also latet sieden niet seer [niet te hard koken], maer rechs luttele spruwen [net een beetje sudderen] over [op] tvier oft wel prossen [pruttelen] totdat ghenoec [gaar] si.

38. Om te stoven hoenderen metten verckenvleesce.
Neemt hoenderen ende verckensvleesch. Dat syet [kook dat] teghadere5 wel. Ende alst aldus ghesoden [gekookt] es, soe doeghet tesamen uute [haal het beide uit het nat]. Dan neempt luttel broot ende stoot [stamp] dat ende doeget doere eenen stramijn [zeef] met wat wijns ende met wat edicx [azijn]. Dan siedet wel. Daerna suldi nemen cruyt [specerijen], comijn, sofferaen, luttel edicx oft metten wijne, eenich [een] van beyden dat ghi wilt. Also latet sieden. Ende alst byna ghenoech [klaar] is, dan doet daerinne die hoenderen ende tvleesch ende latent sieden of men latet cort stoven [inkoken], so men wilt.

5 In de druk staat: te gahdere 

39. Om te maken moerteroel.
Neemt hoenderen ende vet verckensvleesch uut den wammen [buik] ofte rinderenschynckelen [runderschenkels] ende dat syet [kookt] men tesamen totdat byna (fol.B2vo) ghenoech [gaar] es. Dan doet men uute [dan haalt men het vlees uit het kooknat]. Dan suldi dat vette van den vleesche doen. Daerna neemt broot ende dat doet al ontwee [in stukken] in magher sop ende lait [laat] dat tsamen sieden een goede wile. Dan neempt dye hoenderen metten vleessce ende doet al die beenderen uute. Daerna capt dye hoenderen metten vleessche wel cleyne ontwee [in kleine stukken] tesamen. Dan worpt men dit al tsamen in eenen pot mitten magheren sope ende latent tegader sieden totdat wel dicke si. Dan neemt doren [dooiers] van eyren, luttele sofferaens, veel caneels, luttel ghimbers, luttele pepers, breect dat al ontwee [klop dit alles door elkaar] met wine ende dat moet medeprossen een wyle [even meepruttelen] totdat ghenoech [gaar] es. Dan eest volmaect.

40. Om te maken galentijn totter vloten [bij rog].
Neemt den visch ende sietten [kook hem]. Dan laetten [laat hem] worden cout ende legten dat hi wel versipe [goed uitdruipt], soedat hi niet nat en blive. Ende neemt dan broot dunne ghesneden, dat suldy wel hersten [roosteren] totdat wel root [bruin] es. Dat suldy in stucken stooten [stampen] in eenen mortier [vijzel]. Alst wel cleyne ghestooten es, soe suldijt duer eenen stramijn [zeef] doen met wine ende met edycke [azijn], te weten die twee deel wijn ende dat derdendeel edick. Dyt suldy al tesamen laten sieden met sofferaen niet al te hoghe ofte seer gheverwet [al te diep gekleurd]. Ende dit sal men laten syeden totdat dick ghenoech es. Men moet dicwijls rueren, soedat niet en sitte [opdat het niet zou aanzetten] oft oock niet en verberre [zou aanbranden]. Maer sommighe dye wyllen en siens nyet [willen het niet koken] ende es oock wel alsoe goet onghesoden als ghesoden. Alst dan ghesoden es, so sal men doen van den vyere [vuur] ende ruerent totdat cout es. Daerna gheeft men hem cruyt [specerijen] ende galigaen [galanga] aldermeest, want den naem daeraf ontfaen heeft [daarnaar werd vernoemd de] galentijn. Ende men doetere alsoe veel cruyts toe als men wilt nadat [naar gelang dat] ment sterck hebben wylt. Dan legt men den vysch daerinne al drooghe dat hy (fol.B3ro) niet nat en si ofte men leyt den vysch in schotelen ende recht [serveer] die sause daerop. Dan stroyet men met caneels. Dan eest volmaect. Item cruyt [specerijen] totten galentijn6: greyne [kardemom], ghymber, caneel, naghelen [kruidnagel], sofferaen ende galigaen [galanga], niet seere gebroken [niet al te fijn gemaakt].

6 In de druk staat: galigaen 

41. Om te maken een bruyn bipeper.
Neemt broot ende bernt [rooster] dat wel swert [goed zwart] ende neemt eenen ketele met watere ende dat over tvyer [boven het vuur] ghehanghen ende eenen goeden deel [flink wat] azijns daerinne, soedat daerna een wroncxken hebben mach [een beetje dik kan worden]. Als dat broot swert ghebrant es, so doeghet van den ruestere ende worpet in den ketele dye daerover hanct ende latet wel weycken. Ende rugghenbroot [roggebrood] es daertoe beter dan eenich andere, maer wittebroot es beter tot sausen. Als dyt broot wel gheweyct es ende moruwe [zacht], so slaghet doer eenen stramijn [zeef] metten selven sope uuten ketele, ofte met luttele edicx [azijn] opdat [indien het] niet duere en can. Ende alst duereghedaen [door de zeef gewreven] es, so sal ment dunnen [verdunnen] ende laten wel sieden [koken], soedat wel bynden mach. Dan sal men nemen ghefruyten ajuyn [ui] dye wel ghefruyt es ende moruwe [zacht] in gheberrent raeptsmout [uitgebrande raapolie] ende doenden in [voeg hem toe aan] dat pepere. Dan laet den ajuyn metten pepere syeden. Men doetter noch inne smout [vet] luttel ende sommighe vele. Dan suldi nemen cruyt [specerijen], nadat [naar gelang dat] ghijt goet hebben wilt ende doens daerna veel inne. Men plecht te nemen ghimbere, greyne [kardemom] ende cleyn cruyt. Diet goet hebben wylt, die neempt caneel, noten [nootmuskaat], folie [foelie]. Sommyghe doendere inne peper. Ende dit cruyt sal men met azijne oft met verjuys, ofte met wijne, daer men mede [waarmee men] wylt. Dan sal ment daerinne ghyeten ende latent teghadere sieden, sodat al tesamen wel binde. Ende dan pleecht7 men daerinne te legghen hamelenhersten ghebraden [gebraden lendenstuk van een hamel] (fol.B3vo) ende gansen oft hasen oft anderen roost [gebraad]. Ende alst gerecht es in scotelen, so plecht ment te bestroyen met caneele oft met ghimbere. Aldus maect men goet peper. Hierin doet men oock gheloopen [gesmolten] suyckere.

7 In de druk staat: pleceht 

42. Om snoeck ende palinck te bereyden.
Neempt palynck ende snoecken, ghebraden op den ruestere, ghesneden al in stucken ende so gheleyt in een panne ofte in eenen pot. Ende als hi ghenoech ghebraden es ende in de panne oft pot es, soe neempt puereie [erwtenpuree] om daerin te sieden [koken] dye levere van den snoecke - moet ghestooten [fijngemaakt] sijn ende so doer eenen stramijn [zeef] gedaen. Hier doet inne ghimber ende sofferaen om die verwe [kleur] te geven. Dan stoeft hiermet den palinck ende den snoeck. Doet er wat souts inne also veel alst behoeft.

43. Om pertrisen [patrijzen] te bereyden.
Neempt pertrisen ende doet die braden aen eenen spet ende als dye pertrysen ghebraden sijn, soe stoeftse in eenen pot met verckenssmoute [reuzel] ende met vleessope [vleesbouillon] tsamen. Daerna neemt ajuyn [ui] ghefruyt, wel cleyne ghesneden. Dit sal men mitten pertrisen stoven mit greyne [kardemom] ende met eenen goeden deel [flink wat] suyckers. Ende neemt dan broot dat gheherst [geroosterd] es ende levere van den kieckenen, eest dat ghise [als u ze] ghecrigen cont [kunt krijgen]. Dit legt te weycke met vleessope ende temperet wel ondereen [vermeng het goed met elkaar]. Dan doeghet doer eenen stramijn [zeef] ende doeghet ooc in den pot metten pertrisen. Dan doet ertoe tghene datter toe behoeft, dats: caneel, ghimbere, cleyn cruyt, nagelen [kruidnagel], greine [kardemom]. Tempert [meng] dit met verjuys8 ende wat souts dairinne. Dan eest volmaect.

8 In de druk staat: neriuys 

44. Een sause tot conijnnen.
Doet conynen braden aen eenen spit ofte op den ruester. Dan ontleetse met [snij ze in] stucken. So stoefse dan in eenen pot mit swinensmoute [reuzel] ende met vleessope [vleesbouillon]. Om te maken die sause, so neempt broot ende levere, eest datter men [als men dat] (fol.B4ro) ghecrighen can. Dat tempert [meng dat] met vleeschsope ende dan stampt dat broot metter leveren in eenen mortyer [vijzel] ende doeghet duer eenen stramijn [zeef]. Dan doeghet in eenen pot. Neempt dan daertoe caneel, ghimber ende cleyn cruyt, dat tempert oft minghelt met verjuys. Dan doet dit sopeloris [sausbestanddelen] al tesamen ende doettere wat souts in. Dan eest volmaect.

45. Om sause tot coninen oft vette hoenderen.
Neempt coninen oft hoenderen ende ontleetse in stucken. Dan suldi elck stuck laerderen [met vet doorsteken] een ofte twee werven [keer]. Dan doeghet sieden [koken] in eenen pot mit vleeschsop [vleesbouillon]. Daerna neempt ghymbere, caneele ende cleyn cruyt met verjuys ende wat souts.

46. Om een maniere van potayge.
Neemt calfvleesch ende jonghe hoenderen, dye ontleet in stucken. Dan doet dit stoven in eenen pot met swinensmoute [reuzel] ende vleeschsop [vleesbouillon]. Dan neemt broot, dat set te weycke. Daerna doeghet doer eenen stramijn [zeef]. Hier doet ghimber inne en anders gheen cruyt, maer doeges hier eenen goeden deel [flink wat] inne. Als dese potayge aldus bereet [bereid] es, so neemt verjuis ende stekelbesien [kruisbessen]. Dat doet er dan oppe ende es ghemaect.

47. Om te maken venisoen [wildbraad] metten pareysoppen [wildbraad] metten pareysoppen.
Neemt venisoen, dat snijt in reinen eerlijcken [keurige gepaste] stucken ende elc stuck dat suldi larderen met specke. Dan suldijt doen sieden [koken] in eenen pot met vleessope [vleesbouillon], opdat [indien] ghijs [u het] ghecrigen cont ende eest niet moghelijc om crigen, so siedet in zijns selfs [eigen] sop. Dan neemt rooden wijn van den alderbesten dye moghelijck es om te ghecrighen. Neempt hiertoe groffelsnaghelen [kruidnagel] ende greyne [kardemom]. Dit stoot [maak dit fijn] ende minghelt met verjuys ende een luttele edicx [azijn] oft azijns. Dyt doet nu al tesamen sieden. Doetter alsoe veel souts inne alst be(fol.B4vo)hoeft oft van noode es. Dit venisoen behoort te sijn van wilden swijnen.

48. Om venisoen [wildbraad] te maken met pareysoppen van wilde gheyten.
Neemt venisoen van wylde gheyten ende doet ermede ghelijck hiervoer staet van den venysoene van den wylde verckenen ende om potayge ende soppen hierop te maken. Ghi sullet doen sieden [koken] in eenen pot, te weten in wine ende in vleeschsope tsamen. Dan neemt broot gheherst [geroosterd] ende wat gheweyct ende ghetempert [vermengd] int sop daert mede siet, maer niet seer gheweyct. Dan doet daertoe dese specien [specerijen]: caneel, greyne [kardemom], nagelen [kruidnagel], gimber, folie [foelie]. Dit doet al tsamen in den pot metten venisoene.

49. Om een sause op palinghen.
Neempt palinghen ende doet hen die huit af. Dan snijtse met schoonen [in mooie] stucken ende fruyt ajuyn [ui] metter petercelien. Dan stoeft daermet uwen palinck al in den selven pot. Dan suldi nemen geherst [geroosterd] broot. Dat suldi legghen te weycke in pureye van erten [erwtenpuree]. Dan doeghet doer eenen stramijn [zeef]. Alst duergedaen es, so suldijt doen in eenen pot ende doet erinne dese specien [specerijen]: gimber, caneel ende sofferaen om hem scoon verwe [mooie kleur] te geven, ende temperet [meng het] met verjuys.

50. Om te maken een goede sause.
Neemt de bille van enen vercken ende dat laet seer weynich sieden [koken]. Ende alst tusschenbeyde bereet [halfgaar] es, so snijdet al in cleyne stucxkens viercantich als teerelinghen. Dan neemt den afval van den kyekenen, als levere ende maghe, ende die siedet. Als die ghesoden sijn, soe neempt pertrisen [patrijzen], dye snijt al in stucken ende stoeft dye in eenen pot alsoot [zoals het] behoort. Dan neemt wittebroot, dat legt te weycke in tselve sop daer dat verckenvleesch in gesoden heeft gheweest, ja opdat [althans indien] ghi gheen vleessop [vleesbouillon] en hebt. Hyer(fol.Cro)ondere suldy mynghelen doren [dooiers] van eyeren ende dese specien suldi ertoe doen [specerijen moet u eraan toevoegen]: ghimber ende wat sofferains, witten wijn ende verjuys. Dan mynghelt dyt seere wel ondereen [door elkaar]. Dan suldi dit doer eenen stramijn [zeef] doen ende latent so tesamen sieden, maer ghyen sullet [u moet hem] niet langhe over [op] tvier laten. Dan eest volmaect.

51. Om coude sause te maken.
Neemt jonghe hoenderkens ende crooct [breek] die in den rugghe ende die gaffereye van den poillen [hoenderen], te weten levere ende maghe. Dan snijt dese lever metten maghen al in cleinen stucxkens. Dan suldise sieden [koken] ende rechtense [ze opdienen] dan in scotelen also dat behoort. Hier doet men op gruen sause opdat [indien] men wilt. Maer men moet hier op die boerden ofte canten van den schotelen legghen herte ghesoden [hard gekookte] eyeren, overemits [overlangs] ghesneden.

52. Om een costelijcke [voortreffelijke] spise te bereyden.
Neemt jonge kiecxkens met wat calfvleesch. Dat doet sieden [koken] ende stoven ende alst tusscenbeyde wel ghesoden [goed gekookt] es, so neemt ghestooten [fijn gemaakte] amandelen ende sop [kooknat] van den hoendren. Dan set u amandelen te temperen [te weken]. Daertoe neemt een goet deel [ruime hoeveelheid] rooswaters. Daermet so doet dye amandelen doer eenen stramijn [zeef]. Dan doeghet in eenen pot. Doet daer verjuys inne ende luttel witten wijn, maer niet vele. Dan neemt ghestooten rijs [gestampte rijst] al in poedere. Dat suldy mingelen met rooswater, om als u spyse ofte potayge over [op] tvier es ende die siet, dat ghise [u ze] hiermede linghen mocht [kunt bijbinden]. Doet hiertoe seer veel suyckers ende ghi sult hen wat coleurs gheven met schoon sofferaen.

53. Peper tot swanen.
Neemt bruynbroot, dat bernt [rooster dat] ende weycket met watere ende edick [azijn] ende doeghet duere [wrijf het door een zeef] ende siedet [kook het] ende doet erinne noten [nootmuskaat], naghelen [kruidnagel], gheloopen [gesmolten] suycker, caneel, folie [foelie] (fol.Cvo) ende wijn met azijn oft edick. Dat suldi laten wel bynden. Ende als ment dan recht, soe stroyt men daer oock caneel op.

54. Bipeper tot wiltbrade.
Neemt wittebroot, wel root geherst [bruin geroosterd] ende stootent ontwee [stamp het fijn] ende slaent doer [wrijf het door een zeef] met wine ende latent wel sieden [koken] ende doet er seer luttel pepers in, oft greinen [kardemom] ende sofferaen, maer suykeret wel ende doet erinne veel caneels. Hierin legt men wiltbraet oft men rechtet [dient het op] in sauchieren [sauskommen] ende settet besondere bi [geeft het speciaal bij] den wiltbrade.

55. Garfereyden tot wiltbrade.
Neemt terwe oft gherste ende laetse weycken datse clieve [totdat ze openbarst]. Oft men neme rogghe als hi stait in sijn aren al gruen ende weycten [weekt hem] in suet [zoete] melc. Dan neemt doren [dooiers] van eyeren met sofferain - dit suldi laten sieden [koken] totdat dick is - ende luttel cruuts [specerijen]. Dit mach men gheven tot hertenvleessce dat men drooghe in de schotel leyt oft oock bi anderen wyltbrade dat men drooghe recht [opdient] in schotelen ofte bi rintvleesshe ghesouten oft bi versschen vleessche.

56. Bipeper oft paveraet tot versschen rintvleessche.
Neempt cruymen van broode ende wrijft dye wel. Dan suldyse stooten in eenen morsele al ontwee [in een vijzel geheel fijnstampen] met eenen doren [dooier] oft met twee van rouwen eyeren ende minghet dit met magheren sope van den rintvleessche ende dan doet men doer eenen stramijn [zeef], wilt men [desgewenst]. Ende hierinne doet men cruyt [specerijen], ghymber, pepere ende veel sofferaens ende verwent [geef het een kleur] sodat hooghe verwe hebbe. Dit moet langhe sieden [koken] ghelijck eendere pappen [sausen] dat wel binde [totdat het goed bindt]. Dit set men in die stadt van loocke [in plaats van knoflooksaus], als men geen loock [knoflook] eten en wilt. Sommighe doender loock inne, maer dat en behoort neet. 

(fol.C2ro)
57. Jespi oft pappe tot [saus bij] capuynen9.
Neempt doren [dooiers] van rouwen eyeren ende breectse wel ontwee [klop ze goed los] met eenen lepele in een schotele. Dan doetter inne wijn, maer onderrueret wel [roer het goed] tegader, sodat nyet en sitte [niet aanzet] ofte en verberre [aanbrandt]. Dan doet erinne sofferaen, ghimbere, caneel ende potsuyckere ende latent dan syeden [koken] totdat wel binde. Dit gheeft men tsavons met gebraden hoenderen. Sommighe doender in die leveren van den capunen alse ghebraden es ende luttel pepers.

9 In de druk staat: capuyuen 

58. Sause te maken tot reygers oft ten capuinen die men metten voeten braet na Paesschen.
Neempt cruymen van broode ende stootse wel ontwee [maak het goed fijn] met luttele wijns ende edicx [azijn] ende slaghet duer eenen stramijn [zeef]. Dan suldijt linghen [aanlengen] met wine ende edick tsamen ende doet erinne veel sofferaens, veel caneels ende ghimber, maer datse wel gheluwe [knalgeel] si. Ende eest dat ghi wilt, doetter luttel pepers inne ende doetere inne smout [vet] van den reygher. Waer [ware] oock die reygher te magher, so soude men dyen selven reygher met anderen smoute [vet] dropen [bedruipen] ende doen dan dat smout in de sause ende latense sieden [koken] totdatse dick ghenoech es ende oock wel binde.

59. Om te maken een gruen sause tot ghesouten ryntvleessche ofte tot elfste [elft] in die vastenen ofte buyten der vastenen tot hamelenvleessce.
Neemt petercelie, sout, wittebroot ende stoot dat wel ontwee [stamp dat goed fijn] in eenen morsele [vijzel]. Dan neemt edic [azijn] ende duennet [leng het aan] wel daermede. Dan doeghet doer eenen stramijn [zeef] oock met edicke. Ende alst duerghedaen es, so doet daerinne pepere.

60. Noch gruen sause.
Neemt petercelie ende beeten [snijbiet] oft wermoes ende maelt dat in eenen mostaertmuelen al ontwee [fijn] met edyc [azijn] ende doet erinne cruyt [specerijen], ghimbere ende greyne [kardemom]. 

(fol.C2vo)

61. Sause tot vlote [rog].
Neempt okernoten [walnoten], cruymen van wittebroode, lyefcoecke [Lebkuchen] - dat es te segghen pepercoecke - ende sofferaen. Dat stoot [stamp] tesamen al ontwee [fijn] ende doeghet duer eenen stramijn [zeef] met wine ende met edicke [azijn] ende dan doet dat cruyt [specerij] daerinne. So ghietet op die vlote al onghesoden.

62. Sause tot carpers.
Neempt cruymen van broode gheweyct in edyck [azijn] ofte in vissop [visbouillon], wel ghestooten [goed fijnstampt] ende met edyck doergedaen doer eenen stramijn [zeef]. Dat doet sieden [koken] mit sofferaen. Dan doetter oock inne ghefruyten ajuyn [ui], cruyt [specerijen], edyck, sout10 ende laet alsoe volsieden [door en door koken]. Alst ghesoden es, so gyetet op den visch. Dan eest volmaect. Sommighe doen daerin rosinen oft vighen in stucken ghesneden.

10 In de druk staat: sont 

63. Pekele [mosterdsaus] tot eenen capuyn.
Neemt luttel mostaerts ende wijn ende minghelt dat tsamen in een panne. Ende doet daertoe smout [vet] van den capuyne met wat souts. Dan doet dat wel tegader sieden [koken] totter tijt dat dick genoech es. Dan doeget al heet rechten [opdienen]. Maer sommighe doender inne ghefruuten ajuyn [ui].

64. Pekele [mosterdsaus] tot eenen capuyn.
Neempt tvette van den smoute [het bovenste van het vet] oft van den sope van den vissche als hi ghesoden [gekookt] es. Als hi stait [ligt] in sijn waveraet, dan blaest het vetste af oft scheppet met eenen lepele af. Dan neempt mostaert ende onderrueret wel. Dan suldi dese sause rechten [opdienen] in saucieren [sauskommen].

65. Loock [knoflooksaus] tot gansen.
Om te maken loock tot gansen dye ghebraden sijn. Neempt cruymen van broode, gheweyct in suet melc en looc [knoflook] ende sout. Stoot [stamp] dat al ontwee [fijn] ende dan doet daerinne eyeren die moruwe [zacht] ghebraden sijn of ghebraden (fol.C3ro) apelen. Ende alst al ghestooten es teghadere dan doeghet doer eenen stramijn [zeef] met melcke ofte met sanen [room]. Dan doet daerop gansensmout [ganzevet].

66. Loock [knoflooksaus] tot gruenen [vers] rintvleesche.
Neemt geweyct broot ende verjuys ende een ey of twee, neemt oock petercelye ende loock [knoflook]. Stoot [stamp] dat tesamen ende doeghet dan doer eenen stramijn [zeef] met verjuyse. Ende int loock [knoflooksaus] daer ghy gheen petercelye in en doet, daer suldy inne doen eenen ghebraden appele of twee oft drie, nadat ghijs [naarmate u het] veel hebben wilt.

67. Loock [knoflooksaus] tot cabillauwe.
Neemt broot dat gheweyct es int sop van den visch. Dan neemt loock [knoflook] ende neemt ooc van der leveren ende stoot [stamp] dat al tesamen. Dan doeghet duer eenen stramijn [zeef] metten sope van den selven vyssche ende doet daerinne sout. Dan rechtet [dien het op] in sauchieren [sauskommen]. Alsoe maect men oock loock tot versschen rintvleessche ende daer men hyer vischsop neemt, daer sal men nemen vleessop.

68. Gruen loock [knoflooksaus] tot palinghen.
Neemt den palinck ende sietten [kookt hem] wel. Dan doeten uut sinen sope ende laitten coelen. Dan suldi nemen broot, loock [knoflook], petercelie ende sout. Stoot [stamp] dan dese vyer dinghen wel al tsamen. Als die ghestooten sijn, so doetse doer eenen stramijn [zeef] met edicke [azijn]. Dan ghiet daeroppe tvette van den palinghe. Als ghijen [hem] rechten [opdienen] wilt, soe ghyet dloock op sinen palinck.

69. Mocloock.
Men sal nemen loock [knoflook] ende savie [salie]. Dit sal men tegadere stooten [fijnmaken] al drooghe ende rechtent [dit opdienen] oock al drooghe ende ghieten deroppe luttel raeptsmouts dat gebernt es [uitgebrande raapolie] in de vastenen. Dit loock pleecht men te geven met [bij] aberdane [labberdaan] ende met eyeren die hert ghesoden sijn. 

(fol.C3vo)
70. Edickloock [knoflooksaus met azijn].
Neempt loock [knoflook] met soute ende stoot [stamp] dat tegadere ende doet dat duer eenen stramijn [zeef] met edick [azijn] oft azijn. Ende alst duerghedaen es, eest te dicke, soe lynct ment [lengt men het aan] met edyck. Dit gheeft men tot ghebraden spierinc ende sonderlinghe tot ghebacken carpers - eest dat [indien] men wilt - ende anderen visch.

71. Nootloock [knoflooksaus met nootmuskaat].
Neempt wittebroot gheweyct in werm watere, loock [knoflook], sout, smout [vet] ende noten [nootmuskaat]. Stoot [stamp] dat al ontwee [fijn]. Dan doet dat al tsamen doer eenen stramijn [zeef] metten water daer dbroot in geweyct was. Dit gheeft men op doerghedaen [gezeefde] erten.

72. Een bruyn sause op den carper.
Neempt eenen goeden carper ende siet dien wel morwe [kook die goed gaar]. Dan doeten van den viere [haal hem van het vier] ende laetten staen in sijn sop. Neempt pepercoecke ofte lyefcoecke [Lebkuchen] ende dat sedt te weycke int vette sop van den carpere, dat suldy dan afscheppen van den ketel met eenen lepele. Ende alst gheweyct es, so suldy den coecke in stucken wryven metten selven lepele seer cleyne, emmers [in ieder geval] so cleyne alst moghelijck es. Dan linghet11 [leng het aan] met azine ende wine. Dan settet over [op] tvier ende latet sieden dat binde [laat het koken totdat het bindt]. Dan doet erinne ghimber, caneel ende eenen goeden deel suyckers, wat souts ende plucter [gooi er een handvol] rosijn inne. Dit ghiet men overe al den carpere in die vastenen.
11 In de druk staat: liughet 

73. Om een goede sause.
Neempt calfvleesch ende jonghe hoenderkens al gheheel [hele kuikens]. Dye doet syeden wel moruwe [laat die goed gaar koken]. Dan stoeft dye int vleeschsop van den selven calfvleessche ende hoenderkens. Dan so neempt gheschelde [gepelde] amandelen. Dye suldi stooten [stampen] in eenen mortyer [vijzel] ende al suldise dueredoen [alles moet u door een zeef wrijven]. Als dye duereghedaen sijn, soe doeghet in eenen pot (fol.C4ro) ende latet syeden ende doetter inne eenen redelijcken deel suyckers. Daerna neempt witten wijn met wat verjuys, dat minghelt wel tesamen met bloemen van rijs [rijstemeel]. Minghelter oock inne vleessop. Dat doet tesamen oock duer. Doet hier ooc inne wat souts, so veel alst behoeft. Dan ghietter dese sause op ende daerenboven stroyt tresie.

74. Om yeleye tot vleesche.
Neemt het achterste boutken van den hamel oft calfsvoeten, tghene dat ghy van beyden ghecryghen cont. Dit suldi doen sieden [koken] in wytten wijn ende sulck cruyt [specerijen] alser toe behoeft. Als die voerseyde calfsvoeten of het achterste buytken [boutje] half ghesoden sal sijn, neempt concommeren met stucken [in stukken gesneden] ende kiecxkens in de helft ghesneden, seer wel ghesuyvert ende ghewasschen. Dan neemt ghimbere ende greyne [kardemom], luttel ghestooten [gestampt], ende eenen deel sofferaens ende edickx [azijn] soe vele alst behoeft. Als dit ghenoech ghesoden [gekookt] es, soe neempt vleeschsop [vleesbouillon], dat ghiet in eenen pot. Dien set op een coelvier [kolenvuur] totdat syet. Alst ghesoden es, soe neempt eenen doeck ende doet de yeleye daer duere. Alsoe haest [zodra] als ghyse duerghedaen hebt, soe legt uwe concommeren ende uwe kiecxkens in een schotele. Dan suldy die schotele setten in watere ende ghiet dan dye voerseyde yeleye in elck schotele. Ende es volmaect.

75. Om te bereyden verckenspeynskens [varkenspens]. 
Neempt verckenspeynsen ende brait die op eenen ruester. Dan snijtse al in cleynen stuckerkens ende doetse in eenen pot. Ende neempt ajuyn [ui] dye seere cleyne ghesneden es; dien doet sieden [koken]. Als dyen ghesoden es, soe doeten in den pot daer die verckenspeynsen inne sijn. Dan neempt caneel, ghymbere, cleyn cruyt ende sofferaen (fol.C4vo) om hem goede verwe [kleur] te gheven. Dese specien [specerijen] suldy minghelen met azijne. Dan doeghet al tsamen sieden. Doet er oock inne wat souts.

76. Om rijs [rijst] te maken.
Neemt rijs, dat suldi scoon wasschen. Dan suldi nemen melck van coyen [koeiemelk] ofte van ghesluymden [gepelde] amandelen. Met coyenmelcke dat doet sieden [koken]. Dan doettere inne wat sofferaens om hem verwe [kleur] te gheven ende doet er oock inne wat souts. Dan eest volmaect.

77. Om galentijn te maken tot snoecken.
Neemt snoecken, dye bereyt [bereid die] ende snijtse met grooten kertten [stukken] ende die palinghen suldi haer huyt afstroopen. Als dat gedaen es, soe suldijt oock snijden met [in] grooten stucken ende doet den graet uute. Dan doeten sieden [laat hem koken] in eenen pot oft in een panne in wijn. Ende dye wyle [terwijl] dat siet, soe doet erinne wat edicx [azijn]. Als den palinck rechs op den suede es [net aan de kook is], so legt den snoeck daerinne, dye oock ghesneden es met grooten stucken. Als den vysch ghesoden es, soe neempt dat sop ende doet dat in eenen erdenen [aarden] pot ofte in een andere houten vaetken. Dan neempt broot ende snijt dat in platten stucken ende dat suldy braden oft hersten [roosteren] alsoe bruyn alst moghelijck es sonder berren. Dan suldijt te weycke legghen int voerseyde sop dat ghi gheghoten hebt van den selven vyssche ende doent doer eenen stramijn [zeef]. Alst doergedain es, soe neempt caneel, ghimbere, greyne [kardemom], groffelsnaghelen [kruidnagel] ende ghestooten galigaen [gestampte galanga] ende alle dese specien [specerijen] moeten ghebroken sijn. Doet alle dye specyen in dat voerseyde sop. Dan syet dat sop met die specien seere langhe ende vele, alsoe langhe alst moghelijck es. Maer huedet emmers wel [let er vooral goed op] dat nyet en verberre [dat het niet aanbrandt] ende soutet seere wel van passe [precies genoeg]. Alst ghesoden [gekookt] es, soe settet den (fol.Dro) eerdenen pot ofte het houten vaetken te cuelene [koelen] ende doeghet, alst ghesoden es, noch eens duere [wrijf het (...) nog eens door een zeef]. Dan doetter suyckere inne. Alst aldus bereet [bereid] es, soe neempt den snoeck ende den palinck also hi ghesneden es ende legten in galentijn.

78. Melck ghelardeert.
Neempt melck ende stelt dat op tvier. Dan neempt eyeren ende slaget dye wel cleyne [kluts ze goed fijn]. Doet daerinne wytten ghymbere ende dyen slaet met uwen eyeren. Doettere oock inne sofferaen om hem schoon verwe te gheven [mooi te kleuren]. Dan neempt lairdeerspeck, dat snijt met allen [volkomen] cleyne. Dat doet sieden [koken] in eenen pot oft in een panne ende versipet seer wel [laat het zeer goed uitdruipen] so datter een druepel waters nyet in en blive. Dan doeghet by den eyeren ende metten melcke al tesamen. Dyt laet nu eenen nacht in die persse [kaaspers] staen. Des anderdaechs soe suldijt nemen ende snijdent met [in] stucken ende fruyten so met swinensmoute [reuzel].

79. Wildi maken goet moertroel.
So behoefdi te hebben vleesch van eenen faysant ofte pertrijs oft conijn, die dien [bouten] van een hyndecalf. Van desen vier dynghen suldi nemen ende doent sieden [laat het koken]. Dan suldi nemen dat selve sop daert in ghesoden heeft ende houden [bewaar] dat. Dan neempt tvleesch ende cappet alsoe cleyne alst moghelijck es om cappen ende doeghet in eenen pot syeden. Alst bina al ghesoden12 es, soe neempt ghebriselt broot [broodkruim] om dat int sop te doene. Daertoe mynghelt wat fynen case, maer briselten alsoe cleyne alst moghelijck es. Dit doet nu in den pot ende neempt dese specien [specerij], te weten ghimbere die wyt es ende cleyne ghestooten [fijngestampt], gheminghelt met verjuys, maer niet veel verjuys. Ende onderscietet [vermeng het] met eyeren dat u moertroel daermit binde ende linghe [aanlengt]. Ende alst gesoden is, so doeget van den viere.

12 In de druk staat: ghesopen 

(fol.Dvo)
80. Om alle wiltbraet te sieden dat versch es ende dat men nat [met saus] oft metten sope [met het kooknat] gheven wilt.
Neemt wiltbraet ende siedet [kook het] totdat byna moruwe [gaar] ofte ghenoech ghesoden es. Dan neemt den pot metten13 wiltbrade ende doeten af [haal hem van het vuur af]. Hiertoe suldi nemen caneel, ghimbere, luttel pepers ende sofferaens. Die somighe nemen luttel potsuyckers. Voerts neemt noch peper ende wat geherst [geroosterd] broot, omdat te [des te] dicker soude sijn ende wel bynde ende minct [meng] dat met wine. Dan doet dit al tsamen in den pot metten wiltbrade ende dat wiltbraet suldi stoven metten voerseyden cruyde [specerijen] ende metten vetsten sope dat ghi van den selven vleessop blasen sult. Ende linghet [leng het aan] oock altoos metten selven sope opdats behoeft [indien nodig].

13 In de druk staat: meten 

81. Om ael [paling] te bereyden.
Neempt den ael ende dien siet [kook die] in schoon water. Als hi daerinne ghesoden es, so doeten uute in een teyle ende laetten wat staen cuelen. Dan so doet hem af die vymmen [vinnen] over beyde die siden [aan beide kanten]. Daerna legten weder in den selven pot daer hi tevoren in [waarin hij van tevoren] ghesoden heeft. Ende eest int saysoen van den gruenen cruide, neemt eenen goeden deel [flink wat] petercelyen ende savie [salie], dye doet daer al rou inne ende stekelbesien [kruisbessen]. Dan neemt ghymbere ende stroyt dyen oock in den pot. Dan blaest daer dmeeste vet op [af] van sinen selven sope dat ghi cont ende doet erinne eenen goeden deel [flink wat] boteren. Alsoe settet op heete colen ende latet daermet staen smoren, totdat cort genoech es [voldoende ingekookt is]. Alst cort ghenoech es, so doeghet uute [haal het eruit] ende legten in een schotel. Dan stroyt daerop ghimber ende caneel tesamen.

82. Sause binnen der vastenen op carpers.
Neempt eenen vetten carpere ofte twee, dyen siet wel moruwe [kook die goed gaar]. Als hi moruwe es, so doeten af [haal hem van het vuur] ende laetten staen in sijn sop. Dan schept met eenen lepele dat vets(fol.D2ro)te sop af in een cleyn penneken [pannetje]. Daer suldi toedoen vele suyckers, wijn ende edick [azijn]. Hyer doet inne wat coecx [peperkoek], opdat wat binde. Dan latet staen sieden totdat wat ghebonden is. Dan ghietet op den carpere als hi in de schotel leyt.

83. Om te maken een suypen voer eenen crancken [zwakke] oft siecken mensche.
Neempt twee doren [dooiers] van eyeren oft drie ende lutterken [beetje] bloemen [bloem]. Dan temperet [meng] beyde tesamen seer wel ondereen [door elkaar]. Dan ghiet daer wijn ofte bier inne, telcken mael seere luterkens ende tempert telcken [iedere keer] daermede. Ende ghietter so veel wijns oft biers inne, totdat u duenct dats ghenoech es. Dan doet erinne een snede boteren met wat souts ende soe latet wel sieden [koken]. Maer het moet altijt gheruert werden, totter tijt toe dat siet [zolang het kookt], want het soude sitten [aanzetten] ende verberren [aanbranden].

84. Om een wijnsuypen tot calfvleessche oft lamvleessche.
Men sal nemen eenen deel doderen [dooiers] van rouwen eyeren ende dye sal men met luttelle bloemen [bloem] breken wel ontwee [goed loskloppen] ende met luttel wijns. Alst aldus wel ghetempert [goed vermengd] es, soe sal ment lynghen [aanlengen] met wijne ende met verjuyse, met oock wat van den maghersten sope, nadat ghijs veel14 [naar gelang dat u er veel van] hebben wilt, ende latent wel sieden [koken]. Dan sal men tvleesch daerinne doen ende latent mitsieden [meekoken], maer seer weynich.
14 In de druk staat de v op zijn kop 

85. Als een candeel gheronnen [gestold] es,
soe sal ment setten in cout watere ende rueret altoos totdat cout sy. Ende met deser manieren saelt ontrinnen [weer vloeibaar worden]: dan suldijt weder over tver [op het vuur] doen ende latent sieden [koken].

86. Amandelenmelck.
Men sal nemen dye amandelen ende latense weycken in heet water, niet langhere dan totdat dye scellen [vliezen] afgaen (fol.D2vo) oft risen [zwellen]. Dan sal men dieselve amandelen stooten [stampen] in eenen mortier [vijzel] met enen houtenen stooter [stamper]. Ende alse beghinnen te breken, so sal men daer luttel waters inne doen dat gheen smout en si [zodat het niet vettig worde], want dader men [deed men er] geen water inne, het soude vet smout werden van [door] den amandelen. Ende dus suldise langhe stooten. Ende als die gestooten sijn, so suldi nemen schoon water dat siedende [kokend] heet si, minghelen die ghestooten amandelen dairmede. Dan moet also duer eenen stramijn [zeef] ghedaen worden ende men moet wel uutduwen. Als dat ghedaen es, soe sal ment wedere doen in den morsele [vijzel] dat [dat wat] in den stramijn bleef ende niet duer en ghynck [er niet doorheen ging]. Dat sal men wedere wel stooten ghelijck men tevoren dede, maer niet so seere linghen metten water. Dyt sal men doen twee oft drie werven [keer] teminsten. Nochtans saelt goet melck sijn. Dit sal men dan wel sieden ende doendere inne potsuycker oft meelsuycker. Hieraf [hiervan] wordet scoon ende bruyn [mooi bruin]. Dus eest volmaect. Dit pleech men te geven in den eersten [als eerste gang], somighe ghevent na. Ende hierinne pleech men te snijdenne pareysoppen ghelijck dat men in puereye [erwtenpuree] doet ende latet luttel weycken eer ment recht [voordat men het opdient].

87. Om te maecken liefcoecken [Lebkuchen] in alderhande sause te doene daer men inne besigen moet.
Neemt in den eersten zeem [honing] ende doeten over [op] tvier totdat hi werm si. Als hi werm es, so doeten af [haal hem van het vuur af] ende doet er cruyt [specerijen] inne ende bloeme. Dan rueret wel met eenen lepel. Ende alst dick wert, so cnedet. Dan eest coecdeech. Dan suldijt maken viercantich oft ront so ghi dat hebben wylt. Als ghijt na u fautsoen [naar uw vorm] ghemaect hebt, so steectse [plaats ze] in den hoven ende bacse wel. Maer den hoven en moet niet met allen [volstrekt niet] heet sijn.

(fol.D3ro)
88. Vulsele tot kieckenen oft duyven.
Neempt petercelye, eyeren, botere, cruyt [specerijen] ende stoodt [stamp] dat wel ontwee [fijn], maer dye eyeren moeten al hert ghesoden [hard gekookt] sijn. Dan vult al dat ghi vullen wilt.

89. Ghecloven nonnen [gevulde eieren] te maken.
Neempt eyeren ende sietse wel hert [kook ze goed hard]. Dan doet hen af haer scellen ende peltse ende soe snijtse overmydts [overlangs] in der helicht [helft] ontwee [stuk]. Dan neempt die doderen [dooiers] van den selven eyeren ende stoodt [stamp] dye in eenen morselle [vijzel] al ontwee [fijn]. Maer eerst so doet er luttele sofferaens in, caneel ende ghimbare, savie [salie], petercelie. Ende wylt men, men doet er oock inne pepere ende appelen. Dan stoot alle dat voerscreven staet wel ontwee tesamen ende vult daermede dat witte van den eyeren, daer ghi die doren uutghetrocken hebt. Dan so bact dye eyeren in raeptsmout [raapolie] oft in botere. Ende alst ghebacken es, dan stroyt ment met caneelpoedere ende brootsuicker tegader gheminghelt opt vulsele. Ende als ghi dese eyren ter tafelen dient, soe legtse in die schotelen metten openen [bovenkant] opweerts, te wetene metten vulsele opweerts.

90. Eyeren Lombaert te maken.
Neempt dodren [dooiers] van rouwen eyeren dye wel ontwee gheclopt [losgeklopt] ofte gheslaghen sijn in een schotele ofte in eenen stramijn [zeef]. Met wine tegadere sal ment dueredoin [door een zeef doen]. Alst duerghedaen es doetter inne sofferaen. Alsoe suldijt dan weder over [op] tvier setten. Maer ghy moet wel toesien dat niet te groote vier en hebbe ende het moet altoos neerstelijck [nauwkeurig] gheruert sijn, opdat niet en verberre [niet aanbrandt]. Aldus latet wallen [opkoken] totdat ghenoech es. Men saldere inne doen botere ende potsuyckere oft meelsuyckere. Ende als ment recht [opdient], soe sal men daerop stroyen brootsuycker. Dan eest volmaect.

(fol.D3vo)

91. Om een calijsken te maken.
Wildi noch maken een ander calijsken, soe neemt eenen capuyn ende siet dyen [kook die] in redelijcker wijs [op de gebruikelijke manier] maer niet al moruwe [geheel gaar]. Dan doeten uute [haal hem uit de pan] ende neemt allet dwytte [het witte vlees] van den capuyne, dats den spierinck [borstvlees] ende dandere vleesch dat ghi ghecrighen cont. Dyt suldy stooten [stampen] in eenen mortier [vijzel]. Alst met allen [geheel en al] cleyne ghestooten es, soe doeghet duere eenen stramijn [zeef] ende temperet [meng het] metten sope [vleesnat] van den capuyne. Dan siedet oft smoret in eenen cleynen pot. Alst ghesoden es, soe suldij erinne doen wat souts. Maer wacht emmers wel dat nyet versouten en si [dat het niet door teveel zout onsmakelijk worde] ende en doet hier gheen verjuys noch edick [azijn] inne.

92. Om te makenne een prosint van amandelen ende dit om [voor] vyer schotelen.
Neempt amandelen ende stoot [stamp] die in eenen mortyer [vijzel], omtrynt [ongeveer] vier ponden. Alse ghestooten sijn, doetse duere eenen stramijn [zeef] met wat wermen watere. Mair siet toe, dat dye amandelen dic ghenoech bliven. Doet tot desen amandelen een vyerendeel suyckers. Dan siedet [kook] al tesamen dye doergedaen [gezeefde] amandelen met den suyckere in een panne. Alst ghesoden is, soe doetse af [haal ze van het vuur] ende legtse op eenen stramijn oft op nieuwe lijnwaet [linnen doek]. Daer laetse alsoe vercouwen [afkoelen] ofte verslain [afkoelen]. Dan legtse in die schotelen in manieren van boteren, ghelijck men dye boter slaet. Hyerna neempt dye alderschoonste amandelen die mogelijck sijn om crighen. Die suldi in twe stucken sniden, rechs [precies] in de helft. Dan snijt noch die helft in drye ghelijcke stucken lancx [in de lengte] ende deen helft suldy gheluwen [geel kleuren] in sofferaen. Dan steltse al rustich [sierlijk] met langhen rancken [in een opstaande rand] op die stucken van den amandelenbotere. Ende als ghise dyenen wilt, so ghietere melck in dye schotele. Maer huet wel [let er goed op] dat [dat de melk] den stucken van den amandelen niet ghenake [aanraakt]. 

(fol.D4ro)

93. Om rintvleeschpasteyen.
Neemt rintvleesch ende dat suldi seer cleyne cappen ende hier doet inne op die manieren van den winter: case, ghimber ende sofferain.

94. Om goede pasteyen te maken.
Neemt bloeme ende maeckt daeraf deech ende doet daerinne eyeren ofte smout [vet], omdat het broot [de korst] van den pasteien cort [bros] sijn soude. Ende neempt dat vleesch dat ghi daerin hebben wilt ende cappet wel cleyne, na ghelegentheit dat [overeenkomstig] het vleesch es. Oft neempt hoenderen oft capuynen oft rintstonghen [rundertongen] of ander wiltbraet ende dat legt al gheheel in de pasteyen. Ende men pleechtse te larderen [doorsteken] met groffelsnaghelen [kruidnagel] die wilt [desgewenst], ende die sommighe die sniden daer speck inne. Ende dat cruyt [specerijen] hiertoe es [zijn]: ghimbere, greyne [kardemom] ende caneele, teghadere gheminghelt. Dyt cruyt [specerijmengsel] moet ghemynghelt sijn metten vleesche, als tvleesch wel cleine ghecapt es. Dan worpt ment in die pasteyen tegader ende neemt luttel wijns die wilt. Ende men legter oock inne merchbeenderen [mergpijpen], omdat sy vet sijn souden. Aldus setse in den hoven ende laetse backen. Dan es si volmaect.

95. Noch pasteyen.
Neempt botere, eyeren, bloeme, werm watere ende maect daeraf deech van al [alles] tesamen dattere voerseyt es. Ende legt daerinne versch vleesch wel cleyne ghecapt oft oock ander dinghen dat ghy daerinne hebben wilt van hoenderen oft van duyven of wijnbesien [druiven] of rosijn, oft daerna dat den tijt in heeft [wat het seizoen te bieden heeft] moechdy daerinne doen met cruyt, sout ende laetse backe.

96. Pasteyen van calfvleessche.
Neempt calfvleesch ende ruet [vet] van rinderen [runderen], dyt capt al tesamen wel cleyne. Doetter dan inne dese specien [specerijen], te weten ghimbere ende caneele, op dye maniere van (fol.D4vo) den winterpasteyen.

97. Capuynpasteyen.
Neempt die capuynen ende maectse scoone. Dan legse in die pasteyen met versscen verckenssmoute [reuzel]. Dan doet erinne pruymen van amast [kwetsen] ende carenten [krenten] opdat [indien] ghi wilt. Ende die specien [specerijen] sullen sijn: ghymbere ende cleyn cruyt met sofferaen.

98. Om te maken pasteyen van capuynen dye ontleet sijn.
Neempt capuynen ende die ontleet [snijd ze in stukken] ende legt dye so in die randers [bodem met opstaande rand] ende legt daerinne vet oft ruet van den rinde [rund]. Maer eer ghijt vult in dye randers, soe moetijt [moet u het] wel cleyne al in stucken cappen. Dan doeghet in dye pasteyen ende doet ertoe merch van rynderen, ghesoden doren [gekookte dooiers] van eyeren ende laerdeert [doorsteek] dit mit groffelsnaghelen [kruidnagel]. Doettere oock inne luttel ghimbers, caneel, sofferaen ende suyckere. Die voerseyde specien [specerijen] moeten al in poeder sijn. Dan stroytse al in die pasteye. Maer daer moet redelijck suycker in sijn.

99. Om kieckenpasteyen te maken tottere [waarbij een] sause Robert15.
Neempt verjuys ende doren [dooiers] van eyeren, dat clopt al tsamen. Neempt dan fijn poeder. Ende als die pasteye ghebacken sal sijn, soe doeghet al tesamen ende ontleet [snij in stukken] al die kieckenen.

15 In de druk staat: tobeert 

100. Pasteyen van duyven.
Doet in dye pasteyen versch verckensspeck dat seere cleyn ghesneden oft ghecapt si. Ende doet er dan inne ghimbere. Die wilt dye doetter inne carenten [krenten] of pruymen van amast [kwetsen].

101. Pasteyen van merlaens [merels].
Neempt fynen case, die steect in die voghelen. Hyerin doet vet oft ruet [vet] van rinderen met magheren vleesce, seer wel cleyne ghecapt. Doet hier oock in ghimber.

(fol.Ero)
102. Pasteyen van musschen.
Neemt jonc rintvleesch of calfvleesch ende van den vette aent nierbedde van den calve. Dit suldy al wel cleyn cappen. Doet hier oock inne finen case, seere clein ghebriselt [fijngemaakt], dan doetter inne sofferaen.

103. Pasteyen van wilden entvoghelen [wilde eenden].
Neempt entvoghelen ghebroeyt [in heet water gelegd] met specke. Doet daerinne groffelsnaghelen [kruidnagel] oft ghimbere.

104. Om pasteyen van gansen te bereyden.
Neemt gansen ende ontleet [snij] die al in stucken. Dan neempt in den saysoene als men boonhauwen vynt [in het seizoen van de tuinboon] van dyen nieuwen boonen. Die siedet [kook die]. Dan legtse in dye pasteye met ghecapten specke. Dan neempt voer u specyen [als specerijen]: cleyn cruyt ende sofferaen.

105. Wildi maken pasteien van pertrisen.
Neemt pertrisen [patrijzen] ende legt daerop speck dat al cleyne ghecapt es. Dye specien [specerijen] sullen sijn: ghymbere ende groffelsnaghelen [kruidnagel].

106. Om canijnpasteyen16.
Eest [is het] dat die conijnen out sijn, soe ontleetse [snij ze] al in stucken. Ende eest datse jonc zijn, so leyt mense algheheel [in hun geheel] in de pasteyen met cleynen ghecapten specke daeroppe. Neempt voer u specien [als specerijen]: groffelsnaghelen [kruidnagel], ghimber, greyne [kardemom] ende pepere.

16 In de druk staat: canijnpesteyen 

107. Pasteyen van hasen.
Pasteien van hasen. Eest [is het] dat groote oude hasen sijn, soe moettyse ontleden [snijden] al in stucken ende sijn sy cleyne ende jonck, soe doet mense algheheel [in hun geheel] in die pasteien. Men leyt hierinne cleyn ghecapt verckensspeck ende men doet hier anders gheen cruit [specerijen] inne dan clein cruyt.

108. Pasteyen van herten.
Men sal nemen hertenvleesch ende syeden [koken] dat. Dan sal ment laerderen met specke, also sal ment legghen in die pasteyen. Hyer sal men inne (fol.Evo) doen ghimber ende pepere.

109. Om een pasteye van merghe te maken.
Neempt merch sonder eenich ander dinc, met specien [specerijen] ende suickere. Minghelt dit wel ondere een [door elkaar], maer laet dat merch eerst wat sieden [koken]. Dan legghet in eene cleyne pasteye, drie vingheren verheven [hoog] ende wel ghemaict [goed klaargemaakt] ende gefruyt int smout [vet].

110. Paeschspasteyen.
Neemt eenderhande [een soort] gruen [vers] vleesch, dats rintvleesch, calfvleesch ofte hoenderen ofte voghelen. Als ghy dese hebt, sietse ontwee al moruwe [kook ze zo gaar dat ze uiteen vallen]. Dan suldy maken een bipeper met den selven sope [kooknat] ende doeghet duere [zeef]. Dan17 neempt veel caneels, ghimber, greyne [kardemom] ende alderhande cruyt [specerijen] ende suycker. Ende doet dit al tsamen in dat pepere. Ende bereydet alsoe ghelijck ofte [alsof] men daeraf rechten [opdienen] soude. Dan neemt deech, ghemaect ghelijc potaigepasteyen, ende legt dye vol pepers metten vleessche oft hoenderen. Dan slaghet in een panne met heeten smoute [vet] ende laet dye pasteye backen ghelijck ghebraden vleessche in der olyen. En hoet wel [let er goed op] datter geen smout in en lope. Ende als die genoech es, so doetse uute [haal ze uit de pan] ende dyentse voer [dien ze op aan het begin van de maaltijd] metter potaygyen ter tafelen. Ende es volmaect.
17 In de druk staat de n op zijn kop

111. Palinckpasteyen.
Neempt palinghen ende legt dye met cleynen stucken rontomme in dye randers [tegen de rand] ende op den bodem van der pasteyen. Hier doet in sofferaen, fijn poeder, verjuys ende eest in den saysoene van den stekelbesien [kruisbessen], soe doetter die inne.

112. Pasteyen van elebot [heilbot].
Hyerin en sal men anders niet doen dan goeden witten ghestooten [gestampte] ghimbere.

113. Pasteyen van rosetten [rode poon].
Hier en sal men nyet in doen (fol.E2ro) dan fijn poedere.

114. Pasteyen van brasemen.
Hier en sal men niet inne doen dan wit ghimberpoedere ende cleyn cruyt tesamen gheminghelt.

115. Pasteyen van salme.
Daer en sal men anders nyet inne doin [doen] dan wit ghimberpoeder.

116. Om vleeschtaerten te maken.
Neemt daertoe verckenvleesch uuten buycxken ghesneden ende wel ghesoden [goed gekookt] ende dan wel ghewreven ontwee [stuk], daerin herde eyeren ghesoden, dye doren daeraf [de dooiers daarvan] wel tegadere gheminghelt ende cruyt [specerijen]. Hiertoe doet: greyne [kardemom], ghiber [gember], caneelpoeder, notenmuscaten, groffelsnaghelen [kruidnagel], folie [foelie] ende potsuycker, al teghader gheminghelt in die spyse. Ende dat sal men wel laten backen ghelijck eender pasteyen. Maer het moet boven open sijn ghelijck anderen taerten. Alst ghebacken es, stroyt men met caneele.

117. Om bruyn taerten te maken.
Men sal daertoe nemen moruwen [zachte] platten case [kwark] ofte van herde eyeren ghesoden, die doderen dairaf [de dooiers daarvan]. En wildise goet hebben, neemt cruyt [specerijen] daertoe, te weten: greyne [kardemom], ghimber, groffelsnaghelen [kruidnagel], notenmuscaten, folie [foelie] ende potsuycere. Doet dit al tsamen daerin.

118. Wildi maken caestaerten van morwe case.
Neemt moruwen [zachte] case, dien suldi wel in stucken wriven in eenen morsele [vijzel]. Hier suldi in doen eyeren, botere ende savie [salie] ende stooten [stamp] dit al tesamen in den selven morselle metten case. Dan suldi die taerten daermede vullen ende latense also stain backen. Ende alsse ghebacken sijn, soe suldy daerinne steken puttekens met uwen vinghere ende boterse wel.

119. Om lecfriten oft gouwieren te maken.
Soe neemt herde case dye wel vet es, want hi moet seere malsch (fol.E2vo) sijn. Dien suldy wel laten weycken in water, met cleynen stucken ghesneden. Dan suldy seere wel ontwee [stuk] wriven oft morselen [in een vijzel verbrijzelen].
Neempt dan goet potsuyckere ende doderen [dooiers] van rouwen eyeren. Dyt suldy er al toedoen ende dan suldy noch nemen gheheele dodren van eyeren ende legghen in elck eenen gheheelen doren of twee oft drie, alsoe vele als mer [men er] daerinne hebben wylt. Dan sal men dit aldus laten backen totdat ghenoech gebacken es. Alst ghenoech gebacken es, so sal men daerop stroyen potsuyckere.

120. Om saenvladen te maken.
Soe suldi nemen achtien eyeren ofte neghene doderen [dooiers] in eenen pot sanen [room] ende een lutterken [beetje] bloemen [bloem] daerinne gheminghelt. Hyerinne sal men dan doen potsuyckere. Dus sal ment laten backen, totdat ghenoech es. 

121. Noch om saenvladen.
Neempt eyeren, melck ende luttel terwenbloeme daerinne ghetempert [gemengd]. Ende dan die vladen daermet ghevult in den hoven ende latense18 dan soe backen totdat si ghenoech sijn.

18 In de druk staat: lotense

122. Om vastenvladen.
Neemt19 melck van20 amandelen ende rijs [rijst] wel ghestoten ende duerghedaen [goed gestampt en door een zeef gewreven]. Daer suldi oock inne doin terwenbloeme. Hiertoe suldy nemen suyckere ende caneelpoedere met ghimberpoedere. Minghelt dit al tesamen ende doeghet daerinne. Laetse aldus staen backen totdat si ghenoech sijn. Als si ghenoech gebacken sijn, so doetse uute [haal ze van het vuur] ende laetse staen couwen [afkoelen].
19 In de druk staat: neemut
20 In de druk staat: nan

123. Om appeltaerten.
Neemt appelen die alderbest breken [stukkoken]. Die suldy scellen ende wel cleyne sniden. Maer wacht [kijk uit] datter gheen carnen [pitten] ofte sloechuysen [klokkehuizen] in en vallen, want die carnen (fol.E3ro) souden dye gheheele taerten bederven. Als dye appelen dus ghesneden sijn met cleynen stucken, so suldi dien rant van der selver taerten vullen tot boven toe al vol. Dan suldi dairop maken eenen scheel [deksel] van den selven deeghe daer die taerte af ghemaect es. Dan steltse in den hoven ende laetse so backen. Alsse ghebacken is, so suldise uut doen [uit de oven halen] ende snidense boven open in den scheel [snij een gat in het deksel], soedat die scheel maer en behouwe eenen ommerant [zodat het deksel slechts een rand overhoudt]. Dan suldise rueren met eenen houten lepel, totdat die appel wel ghebroken sijn die in de taerte ligghen. Oft eest [is het] dat men wilt, men machse duer doen [kan men ze door een zeef wrijven]. Dan suldi nemen dese navulghende cruyden [specerijen] ende mingelense dairmede, te weten: greine [kardemom], ghimber, caneel, notenmuscaten, groffelsnagelen [kruidnagel], folie [foelie] ende potsuycker. Maer die dese selve taerte seer costelijck [voortreffelijk] wilt maken, die nemen daertoe moruwe suyckercoecken [zoete kruidkoekjes] ende ooc suycker daer men de coecken af maect [waarvan men de koeken maakt]. Ende dit sal men temperen [vermengen] wel tegadere met sanen [room]. Dan sal ment in de taerte doen mitten appelen ende latense also staen drooghen in den hoven, totdat si drooghe es.

124. Om pameie in den hoven te backen.
Neempt appelen, ghescerft [gesnipperd] in eenen vlayentop [vladepan] ghedaen - dat es een teyle die daertoe ghemaect es ende eenen schedel [deksel] dairop gheleyt - ende latent alsoe soken [sudderen]. Dan sal ment uute doen in een teyle. Men saelt dan seere wel gaen onderwriven [doorheen roeren] met goeder boteren.
Te weten: hier en dient anders gheen cruyt [specerijen] toe dan ghimber, caneel, folie [foelie], notenmuscaten, groffelsnaghelen [kruidnagel] ende potsuyckere. Dyt minghelt seer wel ondereen [door elkaar] metten appelen. Dan stellet weder in den hoven, opdat daer wel drooghen mach, want het moet wel ghedroocht sijn.

(fol.E3vo)
125. Een ander pameye.
Neempt appelen die suer oft amper [wrang] sijn. Die scelt ende snijtse wel ontwee [in stukken]. Dan sietse [kook ze] al moruwe [helemaal zacht]. Dye suldy doen fruyten in eenen schoonen pot met boteren, dat [totdat] si alle breken. Ende neempt dan eyeren ontwee ghebroken [geklutst] met melcke. Die suldi minghelen21 ende doendere dan inne sofferaen. Minghelet ondereen [door elkaar]. Dan latet wel sieden opdat dicke werden mach. Alst dic genoech es, soe stroyt men daeroppe als ment gherecht heft [opgediend heeft] in schotelen caneelpoeder met suycker tegader gheminghelt. Ende aldus eest volmaect. Dyt gheeft men des avons aldereerst [als eerste gerecht] in manieren22 [bij wijze] van23 potaigen.

21 In de druk staat: minhelen
22 In de druk staat de eerste n op zijn kop
23 In de druk staat: vae

126. Om panckoecken te maken in de vastenen
Neemt fijn bloeme [bloem], die suldi beslaen met gheste [gist]. Dan maeckt daeraf deech. Dan sal men van dien selven deeghe nemen een cleyn clontken [klontje] ende maken dat viercantych seer dunne [flinterdun], emmers [in elk geval] soe dunne alst moghelijck es om maken, totdat cleyn gaetkens worpt [laat zien]. Dan bacxse wel in raeptsmout [raapolie]. Sommyghe dye willen, backen derinne rosinen ende dye steken si hyer en daer eene ende oock cleyn stucxkens van appelen.

127. Om roffioelen van appelen [appelflappen]ende van noten tegadere te maken.
Neempt appelen ende noten [walnoten], die breect oft wrijft wel teghadere. Neemt dan greyne [kardemom] of ghimber, caneel ende potsuyckere teghader, minghelt dyt seer wel ondereen [door elkaar]. Dan maect deech als hiervoer gescreven staet. Ende maect daeraf een ronde schyve als een taylloore [bord]. Dan vult deen [de ene] helft van der ronder schiven metter voerseyder spisen [ingrediŽnten]. Dan decket mitter ander helicht [helft] van der selver ronder schiven24. Ende so bacmense [bakt men ze] int smout [vet], totdatse ghenoech sijn. Als sy (fol.E4ro) ghenoech sijn, dan doet mense uute ende men dyentse [dient ze op] metten panckoecken25 int leste [als laatste gerecht] als men gheten [gegeten] heeft.

24 In de druk staat: schinen
25 In de druk staat: pancknoecken

128. Om ghemeyn [gewone] roffioelen te maken.
Neempt ghymber, suycker ende caneel met soute al tegadere gheminghelt. Dat sal men aldus tegader duwen in eenen ronden clont. Dan sal ment leggen in eenen scheel [plak deeg], die ghedrayt [rond] es ende so toeghesloten [toegedekt], so voerscreven staet. Dan sal ment backen in raeptsmout [raapolie], mair nyet seer lange. Ende alst ghebacken es, so sal ment suyckeren met brootsuyckere.

129. Roffioelen binnen der vastenen.
Neempt appelen, vighen [vijgen], sofferaen, luttel pepercoecx [kruidkoek] ende cruyt [specerijen]. Dyt moet al tsamen wel ontwee ghestooten [fijngestampt] sijn in eenen mortier [vijzel]. Dan leyt ment int deech ghelijck voerseyt es, al ghedect [helemaal toegedekt]. Aldus bacment [bakt men het] int smout [vet] oft somighe backent oock wel in den hoven.

130. Roffioelen van vleessche.
Neempt verckensvleesch dat ter maten [buitengewoon] vet es. Het moet oock versch sijn. Dit selve vleesch hert ghesoden [gekookt] oft maer half ghesoden, dat sal men al ontwee cappen [stuk hakken] ende stooten [stampen]. Ende hierinne sal men doen dusdanighen cruyt [specerijen], als ghimbere, caneel, sofferaen, luttele pepers ende appelen. Dit sal men al teghadere stooten wel cleyne totter [samen met de] voerghenoemder spisen. Die bacmen [bakt men] dan al heet in den hoven oft so men wilt.

131. Om roffioelen te maken van wermoese.
Men sal nemen wermoes ende petercelie, elcx [van elk] al evenvele. Dat sal men tesamen wel cleyne scherven [fijnsnipperen]. Also sal ment dan broeyen [met kokend water overgieten] ofte lutelken [even] laten sieden [koken]. Alst ghesoden es, so sal ment wel cleyne stooten [fijnmaken]. Dan sal men nemen terwenbloeme ende die teghaderen [samen met de bladgroente en petercelie] mynghelen ghelijck duenne deech. Dan sal men nemen Inghelschen (fol.E4vo) case [raspkaas] seer cleyne ghemalen ofte seere cleyne ghebriselt [zeer fijngemaakt] ende minghelten [meng hem] metten deeghe. Hieraf [hiervan] sal men maken langhe smalle duenne cloncten [slierten] ende sieden dye in een panne met water herde wel [door en door]. Als dye herde wel ghesoden sijn, soe sal men dit uut doen met eenen vischspane. Dan sal mense legghen te versipen [uitlekken]. Als die versepen sijn, so sal men nemen schoon schotelen ende legghender daerinne, te weten in elck schotel twee oft drye oft viere. Daerna sal men nemen botere ende smeltense in de scotelen ende men sal nemen van dyen case ende stroyenden daeroppe. Dan neempt Lombaertspoedere, dat stroyter oock op. Ghy sult weten dat men dyt in Lombaerdyen pleecht te gheven des avonts ende des noenens [bij het middageten], in die stadt [in plaats] van wermoese in den eersten [als eerste gerecht], eer men yet anders diende [voordat men iets anders opdient].

132. Struyven binnen der vastenen.
Neempt roghe [kuit] van snoecken ende die stoot wel ontwee [stamp die goed fijn] in eenen mortier [vijzel]. Dan neemt werm water ende minghet teghadere. Alst tegadere ghemynghelt es, soe doeghet alsoe tsamen doer eenen stramijn [zeef] ende neemt bloeme [bloem]. Die suldy daerondere oock temperen [mengen]. Als dat gedaen es, so suldijt backen in smout [vet] totdat genoech [gaar] es.

133. Struyven [flensjes] buyten der vastenen.
Men sal nemen doren [dooiers] van rouwen eyren ontwee ghetempert [losgeklopt] met bloemen [bloem]. Dan suldi hiertoe nemen raeptsmout [raapolie] in een panne oft in eenen ketele ende makent siedende [kokend] heet. Dan sal men nemen dye ghebroken [losgeklopte] doren die gheminghelt [gemengd met de bloem] sijn ende men salse doen loopen duer eenen trechtere overe dat smout. Ende men mach den trechtere niet stille houden, maer men moeten breyden [cirkelvormige bewegingen maken], nadat mense [naar gelang dat men ze] groot hebben wilt en breet (fol.Fro) en dicke. Men salse laten wel backen.
Ende als si wel ghebacken sijn, soe sal mense uut doen [uit de pan doen] ende bestroyense met brootsuykere. Dese voerscreven struyven pleecht men te backen in kinderbedden dair vrouwen lyggen [ter gelegenheid van het kraambed].

134. Om carpers in den hoven te backen algeheel.
Neemt een eerden panne ende dair legten inne. Dan neemt een derdendeel wijns, wat edicx [azijn], rosijn, luttel souts, caneel ende ghimbere. Hierinne suldi laten backen totdat ghenoech [gaar] es. Als hi ghenoech es, soe legten uutere [haal hem uit de] pannen ende legten in een schotel.

135. Om gharneye te maken.
Neemt terwe ende dye doet af haer paeldyen [kaf] met eenen stootere [stamper] in eenen mortier [vijzel] ende laetse weycken ende sietse dan datse clieve [kook ze totdat ze openbreekt]. Als si ghecloven es, soe doetse in een forseerbecken [vergiet]. Daerin laetse versipen [uitlekken]. Dan neempt melck, dat opten selven dach ghemolcken es, ende siet dat. Alst siet ende ment siet dat nyet en rinde [schift], soe neempt doderen [dooiers] van eyeren, sofferaen ende meelsuyckere ende doet dat daerinne. Maer siet dat ghy elcke alleene [elk ingrediŽnt apart] daerinne doet ende latent dan sieden dat binde [totdat het bindt]. Alst siet, so settet op werm asschen. Dan es si volmaect. Dit mach men geven tot hertenvleessche oft rintvleessche dat drooghe [zonder saus] es, het si ghesouten oft versch.

136. Om te sieden alderhande visschen ghesouten of onghesouten.
Ghesouten visch en sal men tsop [het kooknat] daeraf [daarvan] niet waveraten, noch op den suede laten werden [aan de kook laten komen], maer men sal den ghesouten visch int water overhanghen al cout [in koud water laten zakken]. Ende den versschen visch sal men dwatere laten op den suede sijn, eer men den versschen vysch daerinne doen sal om te siedene [koken]. Maer men sal dwatere wel [flink] souten, daer [waar] men den versschen vysch inne sieden wilt.

(fol.Fvo)
137.
Saveraet tot kiekenen.
Neempt jonghe kiecxkens ende die ontleet al tot cleynen stucxkens [snij die helemaal in kleine stukken]. Die suldi smoren in een panne met versch verckenssmout [reuzel]. Dan neemt wat ajuyns [ui] ende stoefter dien met [laat die meestoven]. Dan neemt die leveren van den kieckenen, die tempert [vermeng die] met vleessope [vleesbouillon]. Doetter oock inne wat gebryselt broot [broodkruim], opdat daeraf [daarmee] bynden mach, maer ghy moetet doen duer eenen stramijn [zeef]. Doetter oock inne ghestooten wytten ghimbere ende verjuys. Dan soutet wel van passe [precies genoeg].

138. Om te maken sause van okernoten [walnoten] dienende tot cappuynen.
Neemt capuynen ende bereyt die, oft neemt vette hoenderen dye doet sieden [koken] in eenen pot. Als dye by maten [voldoende] wel ghesoden sijn, soe suldyse met wat vets smoren ende met wat sofferaens. Dan doeghet uut ende neempt doren [dooiers] van eyeren. Die doet doer eenen stramijn [zeef] oft tenminsten stootse [stamp ze in ieder geval] seer wel cleyne ende linget [leng het aan] metten sope [vleesnat]. Dan neemt verjuys mit wytten ghestooten [fijngestampte] ghimbere. Daer doet inne dye bladerkens van der petercelien. Dit minghelt al wel ondereen [door elkaar]. Ende als dit aldus bereet [bereid] es, soe legt uwe hoenderen in scotelen ende men mach er die sause op ghieten ofte men dientse oock in sauchieren [sauskommen].

139. Ghefruytte sane.
Neempt sane [room] ende dye set op tvier ende laetse syeden [koken]. Dan neempt wittebroot, ghebryselt seer cleynkens [zeer fijn gemaakt], dat doet in de sane, oft neempt oblien [oubliewafels], al gebriselt, eenen goeden deel. Dan neemt doren [dooiers] van eyeren, dye mynghelt metten melcke ende metter sanen. Dan doeget sieden al tesamen ende doet erinne eenen goeden deel suyckers ende wat souts, maer niet vele.

(fol.F2ro)
140. Om te maken een harecot
Neempt dye borst van eenen hamele ende braet die op eenen ruestere oft aen eenen spet. Als die ghebraden es, soe ontleetse al met cleynen stucxkens [snij die in kleine stukken]. Also doetse in eenen pot. Neempt ghepelden ajuyn [ui] ende dyen stoot [stamp die] oft snijt seer wel cleyne. Dan doetten in den pot metten vleessche. Neempt dan witten ghimbere, caneele ende cleyn cruyt, dats te weten groffelsnaghelen [kruidnagel] ende greyne [kardemom]. Dese specien [specerijen] minghelt mit verjuys. Aldus so rechtet [dien het op] in scotelen. Maer siet dat wel van passe [precies genoeg] ghesouten sy.

141. Aldus sal men faysanten en pauwen26 bereyden.
Maict die schoone alsoe dat behoort ende al ghereet om gaen te braden aen eenen spet. Ende als dye half ghebraden sijn, soe laerdeert [doorsteek] dye met groffelsnaghelen [kruidnagel] ende om [voor] twee schotelen een onche cleyn cruyts, ghestooten greine [gestampte kardemom], groffelsnaghelen [kruidnagel], swert peper, notenmuscaten ende twee onchen ghestooten caneels. Dan neemt een half waelpuyt rooswaters ende een half waelpuyt edycx [azijn]. Dit doet op den roost [gebraad]. Vergadert die specien [specerijen] ende doet dit duer eenen stramijn [zeef]. In deser sausen sal men doen een vierendeel suyckers ende neemt een half pont caneels. Dan neempt een bolleken eyiuyns [ui], dat doet int suyckere ghelijck men ander specien doet. Ende als den roost ghetrocken sal sijn uut den spete [van het spit afgetrokken zal zijn], so legtten [legt hem] in schotelen, soe bestroyten met canele. Dan doetter van der sausen op, te weten in dye schotele sonder die spise te ghenaken [aanraken]. Dese sause es oock goet tot alle roosten.

26 In de druk staat: pauwan

142. Wildi maken een goede spise.
So neemt een coetonghe ende eenen oerbairt [uierboord] van eender coe. Dese sal men sieden [koken]. Als die ghesoden sijn, soe snijt dye tonghe al in (fol.F2vo) cleynen stucxkens ende oock dyen oerbaert, te wetene also cleyne als boonen. Dan fruyt dyt met vette ende neempt wat ajuyns [ui]. Die snijt oock in cleynen stucken27. Dan ruest dien [braad die op een rooster] metten anderen. Ende ghi sult hiertoe nemen ghimberpoedere gheminghelt met verjuys ende met wat gheweyct broots. Doet hier oock inne sofferaen om hooghe verwe te gheven [diep te kleuren].

27 In de druk staat de n op zijn kop 

143. Om te bereyden gaffereyden van visschen.
Neemt thooft van den snoecke ende braet dat op den ruestere. Ende neempt die muylkens [wangetjes] ende dye levere van den vissche ende capt dye in cleynen stucxkens ende fruyt dat in die botere oft in raeptsmout [raapolie]. Ende neempt den roghe [kuit] van den snoecke, dien doet doer eenen stramijn [zeef]. Doetter oock suycker ende gimber inne. Dan doeget stoven metten muylkens ende levere. Als ghi dese spise ter tafelen dyenen sult, so bestroyse met pour de duc.

144. Om te maken heylich water op den snoeck.
Appointeerten [bereid hem toe] ende sietten [kook hem]. Daerna soe legtten in een schotele. Dan suldy nemen een half ghelas rooswaters ende effen so vele verjuys ende lutterken [beetje] ghimbers, eenen goeden deel mageleynen [marjolein]. Neempt oock dye levere van den snoecke. Dit doet dan al tesamen sieden. Dan doeghet doer eenen stramijn [zeef]. Hier suldi inne doen een half vierendeel suyckers, om met eender scotelen te dienen. Set den snoeck op een coelvier [kolenvuur] te stoven.

145. Om kieckenen te vullen ende te stoven.
Neempt eenen nyeuwen pot ende legt dye ghevulde kyeckenen daerinne. Dan decse seer wel, so datter gheenen roock uut en ga. Ende als die ghesoden [gekookt] sijn, suldi nemen een half waelpuyt edycx [azijn] ende een onche cleyn cruyts. Dyt doet al tesamen in den pot ende een vyerendeel pour (fol.F3ro) de duck. Ende als si ghenoech [gaar] sijn, soe doeghet in schotelen. Vindi dan datse te vet sijn, blaest dat vette wat af ende es ghemaect. 

146. Om een calijsken te maken.
Wildi maken ghestoefde spise voer siecke lieden, soe neempt een kiecxken oft twee ende doet alle die beenderkens uute. Dan stoot [stamp] dat vleesken wel cleyne ende doeghet in eenen pot ende decket seer wel toe, so datter geen locht uut en ga [lucht uit ontsnapt]. Neempt een half waelpuyt edicx [azijn] met cleyn cruyt ende pour de duck. Doet dyt al in den pot ende latet wel smoren. Doet tot desen soopken [vloeibare spijs] een dosine [dozijn] amandelen, opdat te [des te] meer crachten hebben mach.

147. Wildi maken goet rijs.
Neemt rijs [rijst] ende wasschent schoone ende overwateret [zet het onder water] ende latet tquade [het vuil] aflopen, ghelijck men erten doet. Dan sal ment sieden [koken] in eenen schoonen pot met water ende latent wel sieden, totdat gecloven [uiteengevallen] es. Dan sal ment uute doen ende ghietent in een forseerbecken [vergiet], datter [zodat er] water duer loope ende versipen mach [uitlekken kan]. Dan sal men nemen eenen tinnen com oft een groote tinnen schotel ende legghen daerinne een teylloire [bord], die al ghegaet [vol gaatjes] si, oft een schotel metten bodem opwaerts. Dan sal men trijs daerop leggen28, dat [zodat het] cuelen ende versipen mach ende wel stiven. Alst aldus wel versepen ende drooghe es, soe sal men nemen amandelenmelck ende sieden dat in eenen schoonen pot. Neempt dan dat rijs ende doeghet daerinne. Alsoe latet tegader [tezamen] wel sieden totdat dicke ghenoech es. Dan suldy daerin doen meelsuckere ende rueret wel daermede eer ment van den viere doet. Als ment recht [opdient], soe sal men daerboven stroyen brootsuycker. Dyt gheeft men in die vastenen na den ghebacke.
28 In de druk staat: lgegen 

(fol.F3vo)
148. Om ghedopte eyeren te maken.
Neempt eyeren ende slaetse in siedende [kokend] watere oft in heete botere oft in smout [vet], elck besonder [apart] in eenen lepel oft in een panne. Men doetter oock wel twee ofte drie tsmaels [ineens], maer dan en keertse men niet. Ende als mense besonder bact, soe mach mense keeren, maer laetse daer niet langhe in liggen. Dan legtse in een scotel ende stroytse met wat peperpoeder ende sout. 

149. Om stuer van Uccle te maken.
Neempt eyeren ende sietse wel hert [kook ze goed hard]. Dan doet hen af haer pellen ende snijtse overmids [overlangs] in twe ghelijcke deelen ende legtse so in een scotel, metten doren [dooiers] nederweert. Dan neemt botere ende smelt dye in een panne. Als die botere ghesmolten is, doet erin mostaert ende minghelt dat wel ondereen [door elkaar]. Alst wel ondereen ghemenghelt es, so ghietet op die eyeren. Ende es volmaect.

150. Brisiert eyeren [roereieren]te maken.
Neempt botere ende wijn ende laet dat sieden [koken] tsamen. Daerinne slaet eyeren ende ruertse teghadere over [op] een saecht vier [laag vuur] dat niet te heet en si. Hier suldy indoin luttelken suyckers ende caneelpoedere. Hierop stroyt men brootsuycker als mense dient om tetene [om te eten].

151. Om gheruert eyeren te maken.
Neemt botere ende smeltse in een panne niet al swert, want si en mach mair luttel ghesmolten sijn. Dan slaet daerinne eieren ende ruertse dat [totdat] si licht ghenoech sijn. Dan doetse uute [haal ze dan uit de pan]. Sommighe dye stroyen hierop ghimbere. Ende die somighe stroyen derop suickere.

152. Pareye te maken.
Neempt tsop van erten [het kooknat van erwten] alsse half ghesoden [gekookt] sijn ende datse beghinnen te clieven [te splijten]. Dan neemt cruymen van broode ende stootse [stamp ze] in eenen mortyer [vijzel]. Dat maect duen(fol.F4ro)ne [leng dat aan] metten selven sope ende laet dat wel sieden [koken]. Ende doet daerinne comijn, sofferaen, ghefruytten ayiuyn [ui] ende oock andere cruyt [specerijen], van dies ghy lyefste hebt. Soe hebdi goede pareye. In de vastenen doet men in de pareye rosijn.

153. Roffioelen van vleessche.
Neempt verckenvleesch dat tematen redelicke vet [precies vet genoeg] es. Het moet ooc versch verckensvleesch sijn. Neemt dan verssce eyeren hert ghesoden [hardgekookt]. Die sal men stooten al ontwee [geheel fijnstampen] mitten vleessche in eenen mortier [vijzel] met sofferaen, caneel ende ghimber, ende - eest dat men wilt - luttel appelen in die spise. Dat bact men in randen van deeghe [in een bodem van deeg met opstaande rand] in den hoven, ghelijck bruyn29 taerten [zie recept 117].

29 In de druk staat: biuyn

154. Om soppen van amandelen.
Neemt van den besten amandelenmelcke dat ghi crigen cont. Ende eest dat ghi wilt [desgewenst], doet dairin rosinen. Laet dat also dan tegader sieden [koken] totdat dicke es. Ende wilt men, men mach daertoe nemen sofferaen, daer layet een scoon verwe af [dat geeft een mooie kleur]. Dit doet men op die soppe, ghelijck pareysoppen. Dan stroyt er men in dleste [ten slotte] suycker op.

155. Om sluperkens oft roffioelen van merge te maken.
Neemp merch ghelijck ment huwet [snijdt] uuten rinsbeenderen van scinkelen [runderschenkels]. Dat neemt al uut. Hiertoe neemt wit suyckere, ghimberpoeder met caneel ende mynghelt tegader. Dat leyt men in deech ghelijck roffyoelen ende latent al luttel backen in den hoven. Ende dan dient mense metten eersten gherechte.

156. Om te maken jeleye.
Tot eendere [op ťťn] ghelten wijns, neempt greyne [kardemom], ghimbere, elcx [van elk] een halve onche, folie [foelie], naghelen [kruidnagel] tegader een halve onche, notenmuscaten dat achste deel van eender onchen, sofferaen een vierendeel van der onchen, een waelpuyt verjuys ende een luttel hoesblase, dair men af maken sal den bant [het bindmiddel] ge(fol.F4vo)lijck van den anderen jeleyen.

157. Om te maken quaetbeleyt.
Men sal nemen een quaert wijns ende daerin sal men worpen vier verssce eyeren ende die sal men metten potte al ontwee hutsen [schudden], totdat die doren [dooiers] ende dat witte van den eyeren ghebroken [geklutst] si. Dan sal men den quaertpot int vier setten ende laten wel heet werden. Dan lopet dwitte ende donderste boven al uute ende dandere drinct men al werm. Dit es goet voer oude lieden eenen croes oft scale. Die somighe nemen daertoe een goet deel brootsuyckers.

158. Item tot alle ghesoden [gekookte] wyltbraet maect men bipeper in den winter. 
Ende in den somer maect ment metten subelette.

159. Item alle brootsuyckere in spyse ghedaen.
Moet metter spisen sieden [koken] daer ment in doet oft in behoeft.

160. Item rootsuyckere es potsuycker.
Ende potsuycker es gheloopen [gesmolten] suyckere. Ende gheloopen suyckere es meelsuycker.

161. Sause tot brasemen.
Neempt een braseme ende braet die op eenen ruester oft aen eenen spet. Neempt om [voor] een braseme een half onche ghimbers ende een half waelpuyt verjuys. Ende als dye braseme half ghebraden es, soe doettere dan verjuys oppe ende een deel petercelyen ende alderhande ander goet cruyt. Dat doet al tsamen in der sausen. Soe eest volmaect.

162. Ander sause tot brasemen.
Neempt edick [azijn] ende witten wijn metten voerseyden edicke. Dan neempt een onche caneels, een half onche ghimbers, een luttel cleyn cruyts. Dit minghelt wel ondereen [door elkaar] ende doeghet doir eenen stramijn [zeef]. Dan doeghet over [op] tvier ende latent sieden [koken]. Dan neemt een braseme ende braetse in den hoven oft aen eenen spet. Als (fol.Gro) die wel ghebraden sijn, so legtse in een schotele. Daerop so ghiet dan die voerseyde sause.

163. Peper tot ghebraden calfvleesch.
Neempt calfvleesch ende braet dat aen eenen spet, sonder dat ghijt laet te vollen braden. Dan suldijt fruyten in verckenssmout [reuzel] met ajuyn [ui]. Dan neempt broot ende herst [rooster] dat wel bruyn ende legghet te weicke [weken] in wijn ende in puereye van erten [erwtenpuree]. Ende laet altijt u calfvleesch al suyverlijck [langzaam] staen smoren in dat smout metten ajuin. Dan neemt ghimber, caneel, greyne [kardemom], groffelsnaghelen [kruidnagel] ende sofferaen om hem goede verwe [kleur] te ghevene. Doetter inne wat verjuys ende edick [azijn].

164. Wit bruwet tot capuynen.
Neemt capuynen ende sietse wel moruwe [kook ze goed gaar] in watere. Dan suldise ontleden [in stukken snijden]. Als si ontleet sijn, so fruytse in verckenssmout [reuzel]. Dan suldi stooten [fijnstampen] amandelen. Als die gestooten sijn, soe mingheltse met uwen sope [kooknat] dat van den capuynen comen [afkomstig] es. Dan legt hierinne den ontleden capuyn ende settet so opt vier. Hierin suldi doen: ghimber, caneel, naghelen [kruidnagel], greyne [kardemom], galigaen [galanga] ende lancpeper [lange peper]. Dan laet dit tesamen wel prossen [pruttelen], maer doetter eerst in doren [dooiers] van eyeren, wel gestooten oft wel in stucken gheclopt [stukgeslagen]. Dan latet so wel binden.

165. Om goeden finen witten clareyt [kruidenwijn] te maken.
Neemt twee vierendeel ende een half pinte witten wijn of Petau [wijn uit Poitou]. Dan neemt van dien wijn een lettel [beetje] ende maecten [maak hem] werm. In dien wijn doet bruyn suycker ende rueret so lange, totdat dit suicker al wel ghesmolten es in dien wermen wijn. Dan mingelt daerin een once ende een half once van desen navolghende poeder wel ende seer [zeer goede gestampte specerijen]. Dan suldijt ghieten duer den sack [filterzak] acht oft neghe werven [keer] ende clarifyceret [maak het helder]. Dyts dat poedere: neempt uutghelesen [fijne] caneel, (fol.Gvo) witten ghimber, greyne [kardemom], lanckpeper [lange peper], galigaen [galanga], calini aromatici [kalmoes], coriander, ana30 [van elk evenveel]. Maect hieraf [hiervan] poedere ende laet al met [alles samen] duerloopen.

30 In de druk staat de n op zijn kop

166. Om te maken finen rooden clareyt
Neempt Vlemsschen zeem [Vlaamse honing] een pinte, ende een half pinte waters. Dit siedet overeen [kook dit samen] ende schuymet wel [schuim het goed af]. Alst wel gheschuymt es, soe doeghet van den viere. Dan neempt eenen stoop rooden wijn, dyen minghelt metten voerseyden ghescuymden zeeme. Dan neempt onderhalf once tornisol [lakmoes], dat syedet in een luttel wijns met water tegader. Dit minghelt daerin. Hebdi gheenen rooden wijn, ghi sult nemen Petau [wijn uit Poitou] oft Rinsschen wijn [Rijnwijn] ende sieden daer so veel te meer tornysols inne, maer wijn bastaert [zoete wijn] waer [ware] alderbest. Oock suldi weten: const men ghevinden eenighe tenture [vino tinto], dat beter ware dan eenighen wijn die men vinden mach. Dit es dat poedere: neempt een onche caneels, een once witten gimbere, groffelsnaghelen [kruidnagel], greyne [kardemom], elcx [van elk] twee dragina, notenmuscaten, galigaen [galanga], elcx een dragina, lanckpeper [lange peper] een dragina. Hieraf [hiervan] maket pulver ende latet dan al lopen doer den sack [filterzak], acht oft neghen werven [keer], totdat claer [helder] es, maer dect den sac boven datter geen locht uut en gha [zodat er geen lucht uit ontsnapt].

167. Om te maken finen gheluwen [gele] clareyt.
Neempt een half pinte Vleemsschen zeem [Vlaamse honing] ende een vierendeel waters. Dit sal men sieden overeen [samen koken]. Oock so sal ment wel schuymen [goed afschuimen]. Alst wel ghesoden es, so doeghet van den viere. Dan neemt caneel, wytten ghimbere, elcx [van elk] een halve onche, groffelsnaghelen [kruidnagel], greyne [kardemom], elckx twee dragina, notenmuscaten, ghaligaen [galanga], sofferaen, elckx een dragina, lanckpepere [lange peper] een schorpele [scrupel]. Maeckt hieraf [hiervan] poedere ende doeghet in een quaerte (fol.G2ro) wit wijns ende mynghelt dyt al tesamen in den wijn ende in dat zeem voerseyt. Dit ghedaen sijnde, so gietet duer den sack [filterzak] acht oft negen werven [keer] totdat claer [helder] genoech es. Maer den sack moet boven wel ghedect sijn, dat dye locht niet uut en sla [zodat de lucht er niet uit ontsnapt] ende dat vat datter ondere staet moet oock wel ghedect sijn, dat die locht nyet uute en sla. Ghi sult oock weten dat wijn bastairt [zoete wijn] oft Romenie [Griekse wijn] es beter daertoe dan anderen wijn. Item men sal weten dat rooden wijn van Spaengnien, die men seyt tentuere [vino tinto], es goet boven alle anderen winen. Item men sal weten dat alle clareyten sijn beter van eenen dage out dan jonghere.

168. Om te maken eenen stoop goeden finen ypocras.
Soe neempt eenen stoop witten wijn ende een halve pinte. Dan neempt van desen wine eenen croes. Dyen maect wel werm. Daerin suldi wel minghelen met eenen lepele vijf onchen bruyn suyckers. Neempt uutghelesenen [allerbeste] finen caneel viere onchen ende een halve, witten ghimber een vierendeel, greyne [kardemom], ghalygaen [galanga], coliander [coriander], calani aromatice [kalmoes], elcx vier greynen.
Hyeraf [hiervan] maect poeder ende dat ghiet doer den sack [filterzak], ghelijck men den clareyt doet.

169. Om te maken goeden finen ypocras.
Neempt eenen stoop ende een half pinte rooden wijn. Hiertoe doet also veel fonteynen [bronwater]. Dit set opt vier ende latent sieden [koken] met eendere onchen tornysol [lakmoes], totdat dye tornisol haer verwe gheschoten heeft [haar kleur heeft afgegeven]. Dan settet van den viere ende duwet dye tornisol uute metten handen. Dan neempt viere onchen gheschuymden ende ghesuyverden zeem [honing]. Dan minghelt daerinne caneele drye onchen ende eene halve, wytten ghymbere eene dragyna, greyne [kardemom], groffelsnaghelen [kruidnagel], coryandere, elckx (fol.G2vo) acht greynen. Dan ghietet al tesamen doer den sack [filterzak] als boven.

170. Noch om te maken anderen ypocras.
Neemt eenen stoop ende een halve pinte rooden wijn. Dan neemt van dien wine een luttel ende een luttele fonteynen [bronwater]. Daermet siedet [kook] een onche ende een halve onche tornisol. Dan doeget van den viere ende die tornisol duwet wel uute metten handen. Dan suldi nemen gheschuymden zeem [honing] seven onchen ende die myngelt in den wermen wijn met eenen lepel. Daerinne minget caneel - die seer goet si ende suiver - drie onchen, wytten suiveren ghimber, een dragima groffelsnaghelen [kruidnagel], spicanardi [kalmoes], corandri [koriander] preparate elcx [van elk] ses greynen. Dit doet al tsamen in uwen wijn. Dan gietet doir den sac [filterzak] als vore.

171. Noch om te maken goeden finen ypocras.
Neemt vijf pynten rooden wijn ende daerin wasscet tornisol drie onchen ende een halve. Duwet dan wel uut met uwen handen. Dan neempt van dien wine ende maecten werm [maak hem warm] ende minget daerinne viere oncen bruyn suyckers wel ende seere [zeer goed] totdat dit suyckere al wel ghebraken [opgelost] es. Dan minghelet al tesamen in dit voerseyde suyckere, caneel - die fijn enden sterck si - vier oncen, witten finen ghimber een onche ende halve, calani aromantise [kalmoes], grana paradisi [kardemom], groffelsnaghelen [kruidnagel], elcx acht greynen, coriander, rorismarini [rozemarijn], galange [galanga] thien greynen. Doet doer den sack [filterzak] loopen als vore.

172. Aldus sal men suyveren dat zeem [honing] ende schuymen.
Neempt een half pinte finen witten zeem ende doeten in een panneken op dat vier ende latet sieden drie ofte vier wallen [laat het drie of vier keer opkoken]. Dan settet van den viere ende neempt ee(fol.G3ro)nen lepel, dairmede scuymet wel boven al den scuym af. Ende dien claren [heldere] ghesuiverden zeem doet in eenen pot. Aldus sal ment orboren [gebruiken] in den ipocras ende in den clareyt voerseyt.

173. Om quecruyt kweemoes] te make.
Neemt queappelen [kwee-appelen of kweeperen] ende dye scelt. Dan doet hen die kernen [pitten] uute ende sietse [kook ze] in wijn, totdat mense duerslaen [zeven] mach. Als si doergheslaghen sijn, neemt alsoe veel goets ghescuymden honich ende dit ghesoden tot dattet seer dicke es. Ende ghi sullet proeven [beoordelen] op een saucier [sauskom]. Alst bicans ghenoech [genoeg gekookt] es, so sal men daer cruyt [specerijen] inne doen, ja, opdat [indien] ment ghecruyt wilt hebben ende dan suldijt sieden totdat weeck ghenoech es. Dye wyle [terwijl] dat heet es, so sal ment in doosen doen oft in bussen oft in glasen. Maer eerst sal men die doosen met poer [poeder] bestroyen doer daencleven [tegen het vastkleven].
Ende somighe doen daer in honich, dat een vierendeel, ende dander voerts [de overige driekwart] suyckere. Die somighe nemen al gheheel suyckere voer den honich. Item dit navolghende cruyt [specerijen] sal men daerinne doen: caneele, naghelen [kruidnagel], noten [nootmuskaat], elcx [van elk] een vierendel, gimber, lancpeper [lange peper], folie [foelie], elcx een half onche.

174. Men maecht oock maken aldus.
Als dat men dye queappelen [kwee-appelen] siet [kookt] in azijn van wijne ende oock in wijn tsamen, dan maeckt dit cruyt [kweemoes] goeden apetijt. Ende eest u te suete oft dat ghi den honich sparen wilt, soe neemt witbroot ende bernet [rooster] so ment [zoals men het] int swert bipeper [zwarte pepersaus] doet. Dan suldijt weycken ende duerslaen doer eenen doec [door een doek zeven]. Ende nemen dit half totten honich [vervang de helft van de honing hiermee]. Dit mach men oock in compost [confiture] doen ende oock in alle dynghen daer men veel honichs in behoeft. Maer niet veel van dat broot, want anders sout gheraken te beschimmelen.

(fol.G3vo)
175. Om gruenen ghimber te maken oft gruenen calmus.
Men sal nemen groote schoon [mooie] clauwen van ghimbere [gemberwortel] die cort [stevig] es ende scellense. Dan sal mense doersteken met eenen scerpen pointe van eenen messe. Dan sal mense sieden [koken] in water, totdat dat watere duer hair lijf gheloopen es [totdat ze geheel doortrokken zijn van water]. Dan sal mense uut doin [eruit halen] en legghense op een tafele ende perssen dat water uute ende leggense twee daghen in honichwatere ofte in sirop te weycke (dat es honich met water opghesoden ende gescuimt) ende deckent [dek het af] ende doent dan in een verglaest vat ende settent alsoe wech. Ende eest dat den ghimber aldus niet weeck genoech en wort, so giet daerop reghenwater ende setse acht daghen in de sonne. Dan sal men eenen put maken in eenen kelder, in die eerde oft in ander vochtighe steden [plaatsen] ende doen dan daerinne sout dat vochtich es ende doet die clauwen datse deen dandere niet en ghenaken [zodat ze elkaar niet aanraken]. Ende ghietere dan vijf ofte ses werven [keer] des daechs scoon water op tot vyer daghen toe ende totdat si weeck worden. Ende dan gheleyt in honich. 

[Gheprint in de pryncelijcke stadt van Bruesel in den Zeeridder. 
Bi mi Thomaes vander Noot].

Titelprent (fol.G4ro)

Drukkersmerk (fol.G4vo)

 

Naar boven


[Home]      Laatste wijziging: 23-08-07